Явропа парламентиниң илһам тохти тоғрисидики қарариға қарита инкаслар

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016.12.21
ilham-toxti-we-uyghurlarning-kishilik-hoquqi-yighin-1.jpg “илһам тохти вә уйғурларниң кишилик һоқуқи” намлиқ йиғинда германийә йешиллар партийәсиниң баварийә парламентидики рәиси маргарита бавзе ханим сөз қилмақта. 2016-Йили 12-декабир, германийә.
RFA/Ekrem

2016-Йиллиқ мартен әнналис мукапатидин кейин, явропа бирлики һәм америка илһам тохти мәсилисигә башқичә көңүл бөлди вә мәхсус қарарлар қобул қилди.

Хитай түрмисидики уйғур өктичи зиялийси илһам тохти 2016-йили 10-декабир “кишилик һоқуқниң нобел мукапати” дәп аталған мартен әнналис мукапатиға еришкәндин кейин, илһам тохти мәсилиси хәлқара мәтбуатларда техиму диққәткә сазавәр темиға айланған иди. Болупму, явропа бирлики вә америкиниң 2016-йиллиқ хәлқара инсан һәқлири күни мунасивити билән елан қилған баянатлири хәлқарада вә уйғур җамаити арисида тәсир қозғиди.

Мәлум болғинидәк, 9-декабир күни явропа бирликигә әза 28 дөләтниң хитай пайтәхти бейҗиңда турушлуқ әлчилири хәлқара инсан һәқлири күни мунасивити билән елан қилған ортақ баянатида илһам тохтини қоюп беришни тәләп қилди.

10-Өктәбир хәлқара инсан һәқлири күни мунасивити билән америка дөләт ишлири министирлиқи илһам тохтини өз ичигә алған хәлқарада тәсири зор болған 10 шәхсни қоюп бериш паалийити башлиди.

Америкиниң хитайда турушлуқ баш әлчиси макис әпәндиму хәлқара инсан һәқлири күни мунасивити билән әлчихана тор бетидә елан қилған баянатида, уйғур зиялийси илһам тохтини алаһидә тилға елип өтти.

Һәммидинму диққәт чекидиғини, явропа бирликиниң 15-декабир күни явропа парламентида илһам тохти тоғрилиқ қобул қилған қараридур. Илгири, йәни 2014-йили 23-сентәбир күни уйғур өктичи зиялийси илһам тохти муддәтсиз қамақ җазасиға мәһкум қилинғанда, б д т кишилик һоқуқ кеңиши, явропа парламенти кишилик һоқуқ кеңиши, америка конгириси һәмдә германийә, фирансийә қатарлиқ дөләтләр илһам тохтини қоюп бериш һәққидә баянат яки чақириқлар елан қилған болсиму, һазирға қәдәр һечбир дөләт рәсмий қарар қобул қилип, илһам тохтини қоюп беришни тәләп қилмиған иди.

Явропа парламенти 15-декабир қобул қилған “явропа парламентиниң 2016-йили 15 -декабирдики ларуң гар-тибәт буддизм академийиси вә илһам тохти тоғрисидики қарари” намлиқ 3026-номурлуқ 13 маддилиқ қарариниң 9-маддисида мундақ дейилиду: “илһам тохтиниң бөлгүнчи атилип муддәтсиз қамақ җазасиға мәһкум қилинғанлиқини қаттиқ әйибләймиз. Униң сотида қануний тәртипләргә риайә қилинмиғанлиқи вә ақлиниш һәқлиригә һөрмәт қилинмиғанлиқидин интайин әпсуслинимиз. Хитай һөкүмитиниң өз қанунлириға көрә, униң айда бир қетим аилисидикиләр тәрипидин йоқлиниш һәққигә һөрмәт қилишини тәләп қилимиз.”

Қарарниң 10-маддисида техиму ениқ қилип мундақ дейилиду: “илһам тохти вә униң сәпдашлирини дәрһал һәмдә шәртсиз қоюп беришни чақириқ қилимиз, бәлки униң оқутқучилиқ салаһийитиниң әслигә кәлтүрүлүшини вә униң дөләт ичи һәмдә сиртида әркин саяһәт қилиш һоқуқиға капаләтлик қилинишини сораймиз.”

Явропа парламентиниң бу қарари явропа иттипақи даирисидики 28 демократик дөләтниң ирадисигә вәкиллик қилидиған болуп, бундақ бир қарарниң қобул қилиниши чәтәлләрдики кишилик һоқуқ паалийәтчилири арисида зор тәсир қозғиди.
Явропа парламенти кишилик һоқуқ кеңишиниң муавин рәиси барбара лохбеһлер ханим дуня җамаитиниң һесдашлиқиниң илһам тохтиниң әркинликигә вәсилә болушини үмид қилди. У мундақ дәйду: “явропа бирлики, америка қошма штатлири вә барлиқ демократик дөләтләр бүгүн профессор илһам тохтиниң әркинлики үчүн ортақ авазда баянатлар бәрмәктә. явропа парламентиниң бу қетимқи қарарини башлиниш дәп қараш мумкин. Илһам тохтиниң әркинлики үчүн елип бериливатқан муҗадилә 2017-йили техиму күчийиду. Хәлқара кишилик һоқуқ органлири билән бирликтә, дуня җамаитиниң таки илһам тохти әркинликкә еришкәнгә қәдәр күрәшлирини давамлаштурушлирини үмид қилимән.”

Барбара лохбеһлер ханим йәнә, хитай һөкүмитиниң илһам тохтиға еғир дәриҗидә һәқсизлиқ қилғанлиқини әскәртип өтти. У мундақ дәйду: “2014-йили январ қолға елинған илһам тохти әпәнди, шу йили 23-сентәбирдә бөлгүнчи атилип муддәтсиз қамақ җазасиға йолуқти. Әркинлик, демократийә, баравәрликни тәләп қилған бир кишилик һоқуқ паалийәтчиси бүгүн хитайниң қараңғу зинданида ятмақта. Илһам тохти башлиқ уйғур, тибәт вә хитайдики барлиқ виҗдан мәһбуслириниң әркинлики, кишилик қиммитигә көңүл бөлүш, демократик қиммәт қаришиға саһиб болған ғәрб дөләтлириниң вәзиписидур.”

Уйғур сиясий әрбаблиридин әркин алиптекин әпәнди мундақ деди: “явропа парламентиниң 15-декабир қобул қилған илһам тохтиға мунасивәтлик бу қарари, ғәрб демократик дөләтлириниң хитай вә уйғурлар мәсилисигә қарита мәйданиниң очуқчә җакарлиниши һесаблиниду. явропа бирлики һазирға қәдәр уйғурлар мәсилиси һәққидә қарарлар қобул қилған вә баянатлар елан қилған болсиму, хитайниң миллий сияситини бу қәдәр ениқ һәм кәскин әйиблимигән, илһам тохти һәм уйғурларға болған һесдашлиқини бу дәриҗидә ашкара ипадә қилмиған иди. 15-Декабирдики бу қарарда явропа парламенти хитайниң шәрқий түркистан вә тибәттә йүргүзүватқан миллий сияситиниң хата болғанлиқини, илһам тохти кәби кишилик һоқуқ паалийәтчилиригә һәқсизлиқ қилиниватқанлиқини әскәртип, уйғур вә тибәт хәлқлириниң бүгүни һәм келәчикини ғәрб демократик дөләтлириниң һәрқачан назарәт астида тутидиғанлиқини билдүргән. Демәкки, уйғурлар мәсилиси явропа бирликидә күнтәртиптә тутулидиған бир дәвр башланмақта, дәп ойлаймән һәмдә бу қарар мунасивити билән илһам тохти һәм барлиқ уйғурларни тәбрикләймән.”

Илһам тохти гурупписиниң мәсуллиридин фирансийәлик хитайшунас, профессор мари һолизман ханим явропа парламентиниң бу қараридин көп сөйүнгәнликини тилға алди. У мундақ дәйду: “явропа парламентиниң бу қараридин көп хурсән болдум. Илһам тохтиниң әркинлики үчүн алдимизда қилидиған нурғун ишлар бизни күтүп турмақта. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати вә америка дөләт ишлири министирлиқи илһам тохтиниң әркинлики үчүн имза топлаш компанийәсини қанат яйдуруватиду. Һәр бир уйғур бу компанийәгә имза қоюшни миллий бурч һес қилиши лазим дәп ойлаймән. Әлвәттики, илһам тохти гурупписиму бу җәһәттә тегишлик вәзиписини ада қилиду. Илһам тохтиниң әркинлики йолидики паалийәтләр бундин кейин техиму кәң қанат яйдурулиду.”

Хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати асия ишлири бөлүминиң мәсули улрих делиюс әпәндиму, 15-декабирдики бу қарарни тәбриклиди. У мундақ дәйду: “явропа бирликиниң бу қарари илһам тохтиниң әркинлики үчүн бесилған зор иҗабий қәдәм, бәлки, уйғурлар мәсилисиниң явропа бирликидә муһим тема сүпитидә мәвҗут болуп турушиниң муқәддимиси, дәп ойлаймән. Шуниң билән биргә, явропа бирликини хитай билән болған мунасивәтләрдә техиму дадил болуп, кишилик һоқуқ мәсилисини, уйғурлар вә тибәтликләрниң инсан һәқлири дәпсәндичиликини паал оттуриға қоюп, хитай үстидин күчлүк бесим яритишини үмид қилимән.”

Явропа парламенти 15-декабир қобул қилған 3026-номурлуқ 13 маддилиқ қарариниң әсләтмисидә, явропа парламентиниң тибәтләр вә уйғурлар һәққидә һазирғичә қобул қилған түрлүк қарарлириниң мәзмунлири баян қилип өтүлгән болуп, уйғурларға мунасивәтлик әсләтмидә, явропа парламентиниң 2011-йили 10-март қәшқәр қәдимий шәһириниң вәйран қилинишиға қарши “қәшқәрниң һали вә мәдәний мирас” намлиқ қарар қобул қилғанлиқи, 2014-йили 23-сентәбир илһам тохтиниң муддәтсиз қамақ җазасиға йолуққанлиқиға қарши илһам тохтини дәрһал шәртсиз қоюп бериш һәққидә баянат елан қилғанлиқи, илһам тохтиниң 2016 -йили 11-өктәбир мартен әнналис мукапатиға еришкәнлики, 2016-йили сентәбирдә болса сахароф мукапатиға намзат көрситилгәнлики әскәртилгән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.