Lyu shawboning teqdiri ilham toxtining türmidiki ehwalidin endishe peyda qildi

Muxbirimiz méhriban
2017-06-30
Share
ilham-toxti-sot-hokum.jpg Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay soti teripidin "Döletni parchilash" jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. 2014-Yili 23-séntebir, ürümchi.
CCTV

Düshenbe küni 2010-yilliq nobél tinchliq mukapatigha érishken xitay türmisidiki siyasiy mehbus lyu shawboning jiger rakining axiri basquchi seweblik, türme sirtida dawalinishigha yol qoyulghanliqi ashkarilan'ghandin kéyin, xelq'arada nöwette xitay türmiside yétiwatqan ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirining ehwaligha qarita diqqet kücheydi. Chet'ellerdiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümiti teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan ilham toxtining türmidiki ehwalini sürüshtürüsh we ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirigha erkinlik telep qilishning muhimliqini tekitlidi.

Birnechche kündin buyan xelq'ara taratqularda élan qiliniwatqan xitay türmisidiki nobél tinchliq mukapat sahibi lyu shawboning jiger rakigha giriptar bolghanliqi seweblik türme sirtida dawalinishigha yol qoyulghan bolsimu, emma uning rak késili axirqi basquchigha kelgenliki üchün dawalash waqti alliqachan ötüp ketkenliki, xelq'arada qozghalghan lyu shawbogha erkinlik bérish heqqidiki teleplerning xitay hökümiti teripidin ret qilinishigha qarita naraziliq küchiyiwatqanliqi qatarliq xewer-analizlarning köpiyishige egiship, bir qisim ijtima'iy alaqe torlirida lyu shawbogha oxshash xitay türmisidiki wijdan mehbuslirining ehwaligha yéqindin diqqet qilish sadalirimu kücheydi.

Xelq'arada tonulghan bir qisim kishilik hoquq pa'aliyetchiliri féysbok, twitér qatarliq ijtima'iy alaqe torlirida inkas yézip, nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shawbogha oxshash, hélimu xitay türmiside yétiwatqan wijdan mehbuslirigha köngül bölüsh, xitay hökümitidin ularning türmidiki ehwalini dawamliq sürüshte qilish, ularning baldurraq erkinlikke chiqishi üchün xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirila emes, belki gherb démokratik dölet hökümetliriningmu xitay bilen bolghan diplomatik munasiwetliride bu mesililerni otturigha qoyup tirishchanliq körsitishi lazimliqini tekitlidi.

Firansiyediki xitay mesililiri tetqiqatchisi mary holzman xanim öz nöwitide yene aktip kishilik hoquq pa'aliyetchiliridin biri. Mary holzman xanim nöwette yene gérmaniyede qurulghan ilham toxtini qutquzush guruppisiningmu mes'ulliridin biri. U, radiyomiz ziyaritini qobul qilip, firansiye hökümitining 29-iyun peyshenbe küni bayanat élan qilip, lyu shawboning chet'ellerde dawalinishini teshebbus qilghan bolsimu, emma uning rak késili axirqi basquchigha kelgini üchün, dawalap saqaytish imkaniyiti yoqluqidin epsuslan'ghanliqini bildürdi, u, bu aqiwet hélimu xitay türmiside yétiwatqan, emma türmidiki heqiqiy ehwali dunyagha ashkarilanmighan Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirining nöwettiki ehwalini sürüshte qilish, ulargha köngül bölüshning tolimu zörürlükini tekitlidi.

Mary xanim mundaq dédi: "Lyu shawbo jiger rakining axirqi basquchidila andin türme sirtida dawalinishqa ruxset qilindi, emma uning chet'elge chiqishigha ruxset qilinmidi. Lyu shawbo we uning ayali lyu shaning bérlindiki dosti lyaw yiwu ependining bildürüshiche, éghir késel azabida özige aghriq toxtitidighan morfin bérishni telep qiliwatqan lyu shawbo, uni 10 yil saqlighan ayali lyu shagha özining chet'ellerde yeni erkin bir dölette ölüp kétishni arzu qilidighanliqini bildürüptu.Bu tolimu échinishliq bir ehwal ! bu bizge lyu shawbogha oxshash wijdan mehbuslirining xitay türmisidiki ehwaligha jiddiy köngül bölüshimiz kéreklikini téximu tonutti. Ilgiri xitay teripidin ölüm jazasigha höküm qilin'ghan tibet rahibi ténzin délikis késel bilen türmide ölgen idi, xitay kishilik hoquq adwokati saw shünli xanimning 2013-yili tutqun qilinip 6 ay ichidila türmide késel bilen ölgenlikidin xewer alghan iduq. Mana bügün lyu shawboning rak késilining axirqi basquchigha kelgendila andin türme sirtida dawalinishqa ruxset qilin'ghan bolsimu, emma uning késili alliqachan dawalash basquchidin ötüp ketkenliki ashkarilandi. Lyu shawboning bu qeder échinishliq ehwali bizge, xitay türmisidiki meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxtining weziyitidin qattiq ensiresh peyda qildi."

Mary holzman xanim sözini dawamlashturup, "Ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirining türmilerde qandaq mu'amile we qiyin ‏-qistaqlargha uchraydighanliqi bizge qarangghu. Bolupmu yéqinqi birnechche yilda xitay türmiliride ölüp ketken wijdan mehbuslirining barghanche köpiyiwatqanliqi heqqidiki xewerler bizge xitay türmiliridiki ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirining türmidiki ehwalini dawamliq sürüshte qilish, ularni untup qalmasliq we ularning baldurraq erkinlikke érishishi üchün tirishchanliq körsitishimizning tolimu zörür we texirsizlikini bildüridu" dédi.

Ilham toxtini qutquzush guruppisining mes'uli eniwerjan ependimu, ziyaritimizni qobul qilip, lyu shawboning nöwettiki késellik ehwaligha köngül bölüsh we türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqide ilham toxti guruppisi namida mexsus bayanat élan qilin'ghanliqini bildürdi.

Eniwerjan ependi yene, ilham toxti guruppisining yéqindin buyan ilham toxti üchün élip barghan pa'aliyetliri heqqidimu toxtilip, ilham toxti guruppisi namida munasiwetlik kishilik hoquq teshkilatlirigha, döletlerning hökümet organlirigha xitay türmisidiki ilham toxti heqqide dawamliq teklip-pikirlerning sunuluwatqanliqini bildürdi.

Nobél tinchliq mukapat sahibi lyu shawboning rak késilining axirqi basquchida ikenliki heqqidiki xewer tarqalghandin kéyin, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliridin dunya Uyghur qurultiyimu 27-iyun küni bayanat élan qilip, xitay hökümitidin türmilerdiki lyu shawbo, ilham toxti qatarliq siyasiy  mehbuslarni shertsiz we derhal qoyup bérish, siyasiy mehbuslarning a'ile-tawabatlirigha qaritilghan teqib qilish we nazaretni toxtitishni telep qildi.

2014-Yili 15-yanwar tutqun qilinip, 2014-yili 9-ayning 23-küni xitay hökümiti teripidin "Milliy öchmenlikke qutratquluq qilish", "Döletni parchilashqa urunush" qatarliq jinayetler artilip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan ilham toxti ependige uning Uyghurlarning qanuniy heqlirini qoghdash yolida körsetken pidakarliqliri üchün xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri teripidin "Barbara goldsimis erkin yézish mukapati", "Martén annalis kishilik hoquq mukapati", " Isma'il gaspiri erkinlik mukapati" qatarliq kishilik hoquq mukapatliri bérilgen. 

Ilham toxti ependi muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghandin buyan, xitay hökümiti uning türmidiki ehwali heqqidiki xewerlerni üzlüksiz qamal qilip kelgen bolup, ilham toxtining béyjingda yashawatqan ayali güzelnur xanimdin ilham ependining yéqinqi ehwalini igilesh imkaniyitimiz bolmay kelgen idi. Emma, ilham toxti we uning a'ilisining ehwalini yéqindin bilidighan kishilik hoquq pa'aliyetchiliridin saxaraf erkinlik mukapati sahibi, nöwette béyjingda yashawatqan xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jya ependi, ilham toxti a'ilisi turushluq béyjingdin yiraq bolghan ürümchide jaza mudditini ötewatqini üchün, güzelnur xanim we ikki oghlining ilham toxtini yilda aran bir qétimla yoqliyalaydighanliqini, uning türmidiki emeliy ehwalining qandaq ikenlikidin xewer alalmasliq bu a'ile kishiliri we ilham toxtining dostlirini ensiritidighanliqini bildürgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.