Уйғур балилириниң исламий исимлирини өзгәртиш һәққидики уқтуруш әмәлийләштүрүлмәктә

Мухбиримиз ирадә
2017.07.25
isim-ozgertish-cheklengen-cheklesh.jpg “шинҗаң гезити” ниң 7-айниң 21-күнидики санида 6 нәпәр уйғур балиниң мусулманчә исимлириниң өзгәртилгәнлики һәққидә ата-анилири тәрипидин берилгән елан. (Мунасивәтлик мақалидин сүрәткә елинған.)
Photo: RFA

“шинҗаң гезити” ниң 7-айниң 21-күнидики санида 6 нәпәр уйғур балиниң мусулманчә исимлириниң өзгәртилгәнлики һәққидә ата-анилири тәрипидин берилгән елан иҗтимаий тор бәтләрдә тарқалғандин кейин күчлүк инкас пәйда қилди. Хитай һөкүмитиниң бир қисим исимларни чәклиши уйғур ата-анилириниң өз балилириға халиған исим қоюштин ибарәт әң тәбиий һоқуқини дәпсәндә қилғанлиқ дәп қарилиш билән биргә, уйғур кимликигә қилиниватқан һуҗум, дәп мулаһизә қилинмақта.

Бу йил 4-айда уйғур аптоном райони даирилири қоюқ исламий пураққа игә болған 20 дин ошуқ исимниң тизимликини елан қилип, бу исимларни йеңи туғулған балилириға қоюштин чәклигән иди. Даириләр елан қилған чәкләнгән исимлар тизимликидә “муҗаһит, җиһад, абду пәттар, әбулғази, әзһәр, әсәдулла, әмирулла, әмиридин, әһрулла, әкбәр, ғазат, түркиназ, түркизад, әбубәкри, муслимә, мухлисә, әрапат, һаҗи, ғоҗа, худабәрди, түркинай, муҗайдулла” қатарлиқ бир түркүм исимлар бар болуп, даириләр йәнә чәкләнгән исим қоюлған балиларниң нопусқа елинмайдиғанлиқи, мәктәпләргә қобул қилинмайдиғанлиқини уқтурған. Кейин даириләр бу исим чәкләш һәрикитиниң даирисини кеңәйтип, уни 16 яштин төвән болған балиларғичә иҗра қилип, юқириқидәк исим қоюлған балилар болса исимлирини өзгәртиветишни тәләп қилған.

Хитай һөкүмитиниң рәсмий гезити һесаблинидиған “шинҗаң гезити” ниң 21-июл күнидики санида 6 нәпәр балиниң исимлириниң өзгәртилгәнлики һәққидә балиларниң ата-анилири тәрипидин берилгән бир парчә уқтурушниң елан қилиниши юқиридики буйруқларниң уйғур елидә һәқиқәтәнму әмәлийлишиватқанлиқини испатлап бәргән иди. Болупму хитай компартийәсиниң уйғур аптоном районидики орган гезити болған “шинҗаң гезити” ниң 3-бетидә уйғур ата-аниларниң балилириниң исмини өзгәрткәнлики һәққидики уқтурушиниң елан қилиниши алаһидә диққәт қозғиди. Америкидики нопузлуқ кишилик һоқуқ оргини болған “әркинлик сарийи” тәтқиқатчиси сараһ кук ханим бүгүн зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң бу һәрикитини “уйғур ата-анилириниң әркин ирадисигә қопаллиқ билән арилашқанлиқ”, деди. У мундақ деди: “мәнчә пүтүн бу чәклиминиң өзи хитай һөкүмитиниң интайин бимәнә вә қопал бир шәкилдә динни контрол қилишқа урунуши, җүмлидин хитай һөкүмитиниң уйғур ата-анилириниң өз балилириға халиған исимни қоюшни қарар қилишиға арилашқанлиқ һесаблиниду. Бу хитай һөкүмитиниң күчийип меңиватқан дини бесиминиң бир испати. Хитай һөкүмити исим өзгәрткәнлик һәққидики бу уқтурушларни ашкара елан қилиш арқилиқ техиму көп ата-аниларни балилириниң исмини өзгәртишкә чақириватиду. Әслидә хитай һөкүмити чәкләнгән исим қоюлған балиларни нопусқа алмаслиқ, иҗтимаий капаләтләрдин бәһримән қилмаслиқ, мәктәпкә тизимлимаслиқ қатарлиқ усуллар арқилиқ уйғурларни исим өзгәртишкә мәҗбурлаватиду”.

Дәрвәқә, уйғур дияридики үндидар торида тарқилип йүргән учурлардин даириләрниң уйғур дияридики идарә-җәмийәт, мәктәпләр һәтта йеза-мәһәллиләргичә язма уқтуруш тарқитиш, өйму-өй кириш арқилиқ бундақ уқтуруш чиқиштин илгири туғулған балиларға мушу хилдики исимларни қойған ата-аниларни өзи турушлуқ җайлардики сақчиханиларниң нопус бөлүмлиригә берип, балилириниң исмини өзгәртишкә қистиғанлиқи мәлум болған. Исмини ашкарилашни халимиған бириниң радийомизға билдүрүшичә, бу кишиниң оғлиниң исми муҗаһит болғанлиқи үчүн шу җайдики мәһәллә комитетниң адәмлири өйигә бир қанчә қетим келип, униңдин балисиниң исмини өзгәртишни тәләп қилип турувалған. Шуңа у амал йоқ ахири нопус идарисигә берип бу йил 4 яшқа киргән балисиниң исмини өзгәртивәткән.

Америкидики уйғур зиялийси доктор қаһар барат әпәнди болса хитай һөкүмитиниң ислами йосундики исимларни чәклишини ислам диниға қилинған һөрмәтсизлик, дәп атиди. У сөзидә, хитай һөкүмитиниң бу арқилиқ уйғурларниң әркинлики вә кишилик ғуруриға һөрмәтсизлик қилиш билән биргә, ислам диниғиму һөрмәтсизлик қиливатқанлиқини шуңа буниң хәлқара җәмийәттиму наразилиқ пәйда қилидиғанлиқини ейтти.

Уйғур вә оттура асия мәдәнийәт тарихи тәтқиқатчиси доктор қаһар баратниң сөзлиригә таянғанда, уйғурлар исламни қобул қилған миң йиллардин буян әрәбчә исимларни, җүмлидин ислами исимларни қоюп кәлмәктә, бу һәм уйғурларниң миллий өрп-адәтлириниң бир қисмиға айлинип кәткән болуп, тарихта һечқандақ башқа бир күч уйғурларниң мундақ исим қоюшиға арилишивалмиған һәм тосқунлуқ қилмиған иди.

Уйғур аптоном райони даирилири “әсәбийликини чәкләш низами” даирисидә иҗра қиливатқан бу ислами йосундики исимларни чәкләш һәрикити илгири хәлқара ахбаратлардиму күчлүк инкас қозғиған иди. Уйғур ели вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан бәзи чәтәллик тәтқиқатчилар болса хитай һөкүмитиниң һазир уйғур елидә исламниң барлиқ излирини ююветиш арқилиқ уйғур җәмийитини қайта өзгәртип ясап чиқмақчи болуватқанлиқини илгири сүргән. Мәсилән, америкада нәшрдин чиқидиған “бурулуш нуқтиси журнили” да елан қилинған “хитайниң ғәрбий шималидики қайта ясалған мусулманлар һәққидә ойлиниш” намлиқ мақалиниң аптори деррин байлер адриян зенз исимлик тәтқиқатчиниң юқиридики көз қаришини нәқил қилип туруп, 1949‏-йили хитай компартийәси уйғур елиға “азад қилиш” дегән нам билән киргәндин буян охшимиған дәврләрдә, охшимиған шоарлар астида уйғурларни динсизлаштуруш сияситини йүргүзүп кәлгәнликини, хитай телевизийә қаналлириниң һөкүмәтниң уйғурларға йүргүзүватқан динсизлаштуруш вә яки “қайта өзгәртип ясаш” қурулуши үчүн хизмәт қилдурулғанлиқини билдүргән. У мақалисидә дини затларниң алдида тамака чекиштин әймәнгәнлики үчүн вәзиписидин елип ташланған хотәнлик кадирниң вәқәсини алаһидә тилға елип, уни хитай һөкүмитиниң уйғурларни динсизлаштуруш яки қайтидин өзгәртип ясаш қурулушиниң бир парчиси, дәп көрсәткән. У мақалисидә бу һәқтә тохтилип “нөвәттә уйғурлардики һөрмәтниң йәрлик алаһидилик вә ислам билән юғурулған өлчими динсизлиқ вә буйруқ билән иҗра қилиниватқан хусусий таллаш тәрипидин бузғунчилиққа учримақта. Уйғурларниң әң әқәллий әхлақ қаидилири бу йәрдә дини радикаллиқ дәп қаралмақта” дәп мулаһизә қилған иди.

Сараһ кук ханим болса хитай һөкүмитиниң уйғурларниң өз мәдәнийити вә динини әркин һәм тинч йосунда ипадә қилишиғиму тосқунлуқ қилиш арқилиқ әмәлийәттә зор хәвп яритиватқанлиқини әскәртти: “кишиләрниң аилиси вә өйигә охшаш хусусийлиқиға бөсүп кириш уларда техиму көп наразилиқ вә қаршилиқ пәйда қилиду. Кишиләрниң тинчлиқ билән өз ирадисини намаян қилишиға рухсәт қилинмиса у һалда улар буни ипадә қилишниң башқа хил йоллирини издиши мумкин. Йәни бу кишиләрни зораванлиққа иттириши мумкин. Шуңа хитай һөкүмитиниң бу һәрикәтлири мәнчә интайин хәтәрлик. У зиддийәтни улғайтиду. Җиддийликни ашуриду вә қайтурма зәрбә тәшкил қилиду. Мәнчә хитай һөкүмитиниң хәлқара җамаәтниң бу җәһәттики чақириқлиқиға қулақ салмаслиқи кишини толиму әпсусландуриду”.

Көзәткүчиләр уйғурларға иҗра қилиниватқан аталмиш қош тил сиясити, уларниң рози тутуши, мәсҗитләргә киришигә чәклимә қоюш, 50 яштин төвән әрләрниң сақал-бурут қоюшини чәкләш, аялларни қисқа йопка кийишкә тәшәббус қилиш дегәнләрниң һәммисини хитай һөкүмитиниң уйғур җәмийитини қайта өзгәртип ясап чиқиш қурулушиниң уйғурларниң һаятиға сиңип киргән парчилири, дәп көрсәткән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.