Хитай даирилири уйғур елиниң һәр қайси җайлирида җәсәт көйдүрүш орунлири қурулушини җиддий елип бармақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2018.06.12
jeset-koydurush-orni.jpg Уйғур районидики мәлум җәсәт көйдүрүш орниниң очиқи.
sohu.com

Радийомизға йеқинда чәтәлдики уйғурлардин, хитай һөкүмитиниң уйғур дияриниң һәр қайси җайлириға җәсәт көйдүрүш орунлирини селиватқанлиқи һәмдә даириләрниң бу қурулушларни мушу йил ахириғичә пүттүрүш үчүн, җиддий һалда елип бериватқанлиқи һәққидә мундақ бир учур кәлди.

Бу учур икки күндин буян чәтәлләрдики уйғурлар қоллиниливатқан бир қисим иҗтимаий учур васитиләрдиму кәңри тарқалди. Муһаҗирәттики уйғурларниң көпинчисиниң вәтәндики-ата-ана вә қериндашлири лагерларға қамилип, уларниң һал әһвалидин хәвәр алалмайватқан бир вәзийәттә, бу хил учурларниң тарқилиши чәтәлләрдики уйғур җамаити арисида наһайити тез вә җиддий инкас пәйда қилғандин сирт түрлүк вәһимилик гуманларниму қозғиғанлиқи мәлум.

Биз бу учурға асасән аввал хитай һөкүмитиниң қурулуш пиланлириға аит учур мәнбәлирини издәп көрдуқ. Дәрвәқә, аптоном районлуқ пилан комитети башқурушидики, “шинҗаң тәрәққият қурулуш учур тори” да, 2017-йили 3-айдин, 2018-йили 2-айғичә болған арилиқтила, мәхсус һөкүмәт мәблиғи билән 9 орунда қурулуши пиланланған дәпнә ишлири вә җәсәт көйдүрүш завутлири қурулушиға һөддигәр чақириш елани тарқитилған. Буниң иккиси ғулҗида, қалғанлири йопурға, тоққузақ, шаяр, атуш, лопнур вә турпан идиқут райони қатарлиқ җайларда қурулидиғанлиқи көрситилгән. Бәзлиригә, дәпнә ишлири мулазимәт мәркизи, бәзилиригә ашкара һалда җәсәт көйдүрүш орни дәп йезилған бу қурулушларниң бәзилиригә аз дегәндә бәш алтә милйон, йәнә бәзилиригә һәтта он нәччә милйон йүәнгичә мәбләғ аҗритилған.

Биз уйғур аптоном районлуқ хәлқ һөкүмити тармиқидики пилан комитетиниң тәрәққият қурулуш ишханисиға телефон қилдуқ, гәрчә телефонни алған хитай хадим бу қурулушларниң һөддигәрләргә берилип, еланниң әмәлдин қалғанлиқини билдүргән болсиму, әмма у дәпнә ишлириға ишлитилидиған бу қурулушларниң “җәсәт көйдүрүш орниму”? дәп сориған соалимизни җавабсиз бәрмәй телефонни үзүвәтти.

Бултур 7-айниң 21-күни “шинҗаң тәрәққият қурулуш учур тори” да елан қилинған шаяр наһийәсигә қурулмақчи болған дәпнә ишлири мәркизиниң қурулуш түригә һөддигәр чақириш еланидин, даириләрниң ялғуз мушу қурулушқа 8 милйон мәбләғ салғанлиқи мәлум. Шаярда селиниватқан бу орунниң қурулуши техи тамам болмиғанлиқи болуши мумкин болуп, буниңға мунасивәтлик телефон номури тепилмиди. Әмма кучада җәсәт көйдүрүш орнидин бириниң телефон номури байқалди.

Куча наһийәсидики җәсәт көйдүрүш орнидики кечилик нөвәтчиликтә туруватқан хитай хадим, һөкүмәтниң мәблиғи билән бу орундиму кеңәйтиш қурулуш елип баридиғанлиқи вә шаяр наһийәси қатарлиқ башқа җайларғиму җәсәт көйдүрүш орунлирини қуруватқанлиқини дәлиллиди:

Бу җәсәт көйдүрүш орниму?
-Һә биз кучада.
-Шаярда җәсәт көйдүридиған орундин бирни қуридикән дәп аңлиған, қурулуши пүттиму?
-Һә һазир техи пүтмигән охшайду.
-Ақсудин мәхсус мәбләғ аҗритишитикән, силәрдиму кеңәйтиш қурулуши қиламдикән?
-Шундақ, кеңәйтип қурудиғанниң гепи бар.
-Хитай миллитидикиләрдин башқа милләтләрниң дәпнә ишлириниму қиламсиләр?
-Аз санлиқ милләтләрниң өзлириниң дәпнә қилидиған җайлири бар адәттә. Охшимайду, бирнемә ениқ дегили болмайду. Бәк аз улардин.
-Демәк бар. Аз санлиқ милләтләрдин қандақ адәмләрниң җәсити көйдүрүшкә елип келиниду?
-Улар асасән сақчи орунлириниң мәхсус тәстиқ һөҗҗәтлири билән келиду, сақчилар биваситә рәһбәрликимиз билән алақилишиду, бизниң буниңға арилишиш һоқуқимиз йоқ. Тәпсилий әһвалларни биз билмәймиз, башлиқлар билиду уни.
-Һәр қайси җайларда тәрбийәләп өзгәртиш лагерлири қурулушини кеңәйтиватамду?
-Шундақ һәммә йәрдә кеңәйтиватиду.
-Шундақ җайларда өлүп кәткән уйғурларниң җәситиниму көйдурушкә әкәп бақтиму?
-Бәк аз болсиму биз арилишалмаймиз, җамаәт хәвпсизлик орунлири биваситә юқири билән биллә бир тәрәп қилиду, бәлким аилисидин җәсәтни қобул қилидиғанлар болмиған әһвалдикиләрмикин? мән ениқ билмәймән.

У йәнә бу җәсәт көйдүрүш завутида 15 адәм ишләйдиғанлиқи, бир хумдан бар бу завутта адәттә бир җәсәтни көйдүрүп бир тәрәп қилишқа бир йерим саәт кетидиғанлиқи, бир һәптидә 2дин 5 кечә җәсәтни бир тәрәп қилидиған болғачқа анчә алдираш әмәсликини чүшәндүрүп өтти.

Биз униңдин җәсәт көйдүрүш орунлирини кеңәйтип қуруш неминиң еһтияҗи билән болуватқанлиқини сориғинимизда, у мундақ дәп җаваб бәрди: “буниңдин кейин җәсәтни көйдүрүп дәпнә қилиш тәрәпкә қарап тәрәққий қилидиғандәк қилиду. Шинҗаңда йәрму аз болғандикин. Телевизордиму һөкүмәтниң муһитни асраш, йешиллиқни қоғдаш үчүн мәйли қайси милләт болсун мушу тәрәпкә қарап тәрәққий қилдуруш зөрүрлүкини сөзләватқан, мушундақ орунларни кеңәйтиду дегәннила билимиз, у сиясәт техи пүтүнләй әмәлийләшмиди. Конкрет тәрәплирини билмәйдикәнмән.”

Буниңдин бир қанчә ай илгири иҗтимаий алақә васитилиридә, йәни “икки йүзлимичи” кадирларни паш қилиш вә җазалаш һәрикити әвҗигә чиққан пәйттә, хитай даирилириниң бир қисим җайлардики уйғур коммунистик партийә әзалири вә һөкүмәт кадирлиридин өзлириниң өлгәндин кейинки дәпнә ишлирини мусулманларниң дәпнә мурасим қаидилири бойичә әмәс, бәлки хитайларға охшаш җәситини көйдүрүп бир тәрәп қилишқа қошулғанлиқи һәққидики һөҗҗәткә қол қойдурғанлиқи һәққидә гәп-сөзләр таралған әмма дәлилләнмигән иди.

Шундақла йеқинқи айларда аталмиш “тәрбийәләш лагерлири” да немә сәвәбтин өлгәнлики ениқ болмиған уйғурларниң җәсәтлириниң аилисигиму берилмәй сақчиларниң өзлириниң бир тәрәп қиливатқанлиқи һәққидә мәлуматлар ашкариланмақта.

Арқидинла хитайниң бу хил җәсәт көйдүрүш орунлирини кеңәйтип қуруватқанлиқи һәққидики учурларниң тарқилип, хитай даирилириниң елип бериватқан бу хил сиясәт вә һәрикәтлири бәлгилик әндишә қозғиғанлиқи мәлум. Йеңидин қурулидиған вә кеңәйтип қурулуватқан җәсәт көйдүрүш орунлири җайлашқан җәнубтики бәзи наһийәләр әмәлийәттә уйғурларниң нопуси мутләқ көп санлиқни игиләйдиған, хитай нопуси аз һесаблинидиған районлардур.

Уйғур анализчилириниң билдүрүшичә, буниңдин илгири хитай қораллиқ сақчилири вә аманлиқ сақлаш даирилириниң уйғурларниң наразилиқ һәрикәтлиригә қарита елип барған бастурушлирида өтүрүлгәнләрниң җәсәтлири сирлиқ бир тәрәп қилинған вә тутқун қилинғанларниң бир қсиминиңму из-дерики болмай ғайиб қиливетилгән иди.

Илгири радийомиз 2009-йилидики “5-июл үрүмчи” вәқәсидә ғайиб болғанлар һәққидә елип барған ениқлашлиримиз давамида үрүмчи уланбай җәсәт көйдүрүш, дәпнә ишлири мулазимәт баш понкитидин телефонни алған җәсәт йөткәшкә мәсул шопурниң ағзидинму, “5-июл вәқәси” дә яки тутулғандин кейин түрмидә өлүп кәткәнләрдин аилиси тепилмиған уйғурларниң җәсәтлириниң көйдүрүлгәнлики дәлилләнгән иди.

Әлвәттә, мусулманларниң, җүмлидин ислам диниға етиқад қилидиған уйғурларниң дәпнә қаидилири вә диний рәсмийәтлири бар. Мусулманлар һәр вақит өз диний етиқади вә қаидилири бойичә ахирәтлик ишлирини бир тәрәп қилишта һәр вақит чиң туруп кәлгән вә кәлмәктә.

Ундақта хитай һөкүмити уйғур елиниң җәнубидики уйғурлар зич олтурақлашқан, хитай аһалиси йәнила аз санлиқ һесаблинидиған қәшқәр, хотән вә башқа вилайәт-наһийәләрдә бир қанчә он милйонлап мәбләғ билән қуруватқан дәпнә ишлири мулазимәт орунлири қурулушлириму охшашла җәсәт көйдүрүшкә ишлитидиған орунларму? даириләрниң бирдинла бу хил орунларни көпәйтип қурушида қандақ сәвәб вә еһтияҗлар бар? булар һәққидә җайлардин игилигән мәлуматлиримизниң давамини кейинки программимиздин аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.