Xitay da'iriliri Uyghur élining her qaysi jaylirida jeset köydürüsh orunliri qurulushini jiddiy élip barmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2018-06-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur rayonidiki melum jeset köydürüsh ornining ochiqi.
Uyghur rayonidiki melum jeset köydürüsh ornining ochiqi.
sohu.com

Radiyomizgha yéqinda chet'eldiki Uyghurlardin, xitay hökümitining Uyghur diyarining her qaysi jaylirigha jeset köydürüsh orunlirini séliwatqanliqi hemde da'irilerning bu qurulushlarni mushu yil axirighiche püttürüsh üchün, jiddiy halda élip bériwatqanliqi heqqide mundaq bir uchur keldi.

Bu uchur ikki kündin buyan chet'ellerdiki Uyghurlar qolliniliwatqan bir qisim ijtima'iy uchur wasitilerdimu kengri tarqaldi. Muhajirettiki Uyghurlarning köpinchisining wetendiki-ata-ana we qérindashliri lagérlargha qamilip, ularning hal ehwalidin xewer alalmaywatqan bir weziyette, bu xil uchurlarning tarqilishi chet'ellerdiki Uyghur jama'iti arisida nahayiti téz we jiddiy inkas peyda qilghandin sirt türlük wehimilik gumanlarnimu qozghighanliqi melum.

Biz bu uchurgha asasen awwal xitay hökümitining qurulush pilanlirigha a'it uchur menbelirini izdep körduq. Derweqe, aptonom rayonluq pilan komitéti bashqurushidiki, "Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori" da, 2017-yili 3-aydin, 2018-yili 2-ayghiche bolghan ariliqtila, mexsus hökümet meblighi bilen 9 orunda qurulushi pilanlan'ghan depne ishliri we jeset köydürüsh zawutliri qurulushigha höddiger chaqirish élani tarqitilghan. Buning ikkisi ghuljida, qalghanliri yopurgha, toqquzaq, shayar, atush, lopnur we turpan idiqut rayoni qatarliq jaylarda qurulidighanliqi körsitilgen. Bezlirige, depne ishliri mulazimet merkizi, bezilirige ashkara halda jeset köydürüsh orni dep yézilghan bu qurulushlarning bezilirige az dégende besh alte milyon, yene bezilirige hetta on nechche milyon yüen'giche meblegh ajritilghan.

Biz Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti tarmiqidiki pilan komitétining tereqqiyat qurulush ishxanisigha téléfon qilduq, gerche téléfonni alghan xitay xadim bu qurulushlarning höddigerlerge bérilip, élanning emeldin qalghanliqini bildürgen bolsimu, emma u depne ishlirigha ishlitilidighan bu qurulushlarning "Jeset köydürüsh ornimu"? dep sorighan so'alimizni jawabsiz bermey téléfonni üzüwetti.

Bultur 7-ayning 21-küni "Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori" da élan qilin'ghan shayar nahiyesige qurulmaqchi bolghan depne ishliri merkizining qurulush türige höddiger chaqirish élanidin, da'irilerning yalghuz mushu qurulushqa 8 milyon meblegh salghanliqi melum. Shayarda séliniwatqan bu orunning qurulushi téxi tamam bolmighanliqi bolushi mumkin bolup, buninggha munasiwetlik téléfon nomuri tépilmidi. Emma kuchada jeset köydürüsh ornidin birining téléfon nomuri bayqaldi.

Kucha nahiyesidiki jeset köydürüsh ornidiki kéchilik nöwetchilikte turuwatqan xitay xadim, hökümetning meblighi bilen bu orundimu kéngeytish qurulush élip baridighanliqi we shayar nahiyesi qatarliq bashqa jaylarghimu jeset köydürüsh orunlirini quruwatqanliqini delillidi:

Bu jeset köydürüsh ornimu?
-He biz kuchada.
-Shayarda jeset köydüridighan orundin birni quridiken dep anglighan, qurulushi püttimu?
-He hazir téxi pütmigen oxshaydu.
-Aqsudin mexsus meblegh ajritishitiken, silerdimu kéngeytish qurulushi qilamdiken?
-Shundaq, kéngeytip qurudighanning gépi bar.
-Xitay millitidikilerdin bashqa milletlerning depne ishlirinimu qilamsiler?
-Az sanliq milletlerning özlirining depne qilidighan jayliri bar adette. Oxshimaydu, birnéme éniq dégili bolmaydu. Bek az ulardin.
-Démek bar. Az sanliq milletlerdin qandaq ademlerning jesiti köydürüshke élip kélinidu?
-Ular asasen saqchi orunlirining mexsus testiq höjjetliri bilen kélidu, saqchilar biwasite rehberlikimiz bilen alaqilishidu, bizning buninggha arilishish hoquqimiz yoq. Tepsiliy ehwallarni biz bilmeymiz, bashliqlar bilidu uni.
-Her qaysi jaylarda terbiyelep özgertish lagérliri qurulushini kéngeytiwatamdu?
-Shundaq hemme yerde kéngeytiwatidu.
-Shundaq jaylarda ölüp ketken Uyghurlarning jesitinimu köydurushke ekep baqtimu?
-Bek az bolsimu biz arilishalmaymiz, jama'et xewpsizlik orunliri biwasite yuqiri bilen bille bir terep qilidu, belkim a'ilisidin jesetni qobul qilidighanlar bolmighan ehwaldikilermikin? men éniq bilmeymen.

U yene bu jeset köydürüsh zawutida 15 adem ishleydighanliqi, bir xumdan bar bu zawutta adette bir jesetni köydürüp bir terep qilishqa bir yérim sa'et kétidighanliqi, bir heptide 2din 5 kéche jesetni bir terep qilidighan bolghachqa anche aldirash emeslikini chüshendürüp ötti.

Biz uningdin jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip qurush némining éhtiyaji bilen boluwatqanliqini sorighinimizda, u mundaq dep jawab berdi: "Buningdin kéyin jesetni köydürüp depne qilish terepke qarap tereqqiy qilidighandek qilidu. Shinjangda yermu az bolghandikin. Téléwizordimu hökümetning muhitni asrash, yéshilliqni qoghdash üchün meyli qaysi millet bolsun mushu terepke qarap tereqqiy qildurush zörürlükini sözlewatqan, mushundaq orunlarni kéngeytidu dégennila bilimiz, u siyaset téxi pütünley emeliyleshmidi. Konkrét tereplirini bilmeydikenmen."

Buningdin bir qanche ay ilgiri ijtima'iy alaqe wasitiliride, yeni "Ikki yüzlimichi" kadirlarni pash qilish we jazalash herikiti ewjige chiqqan peytte, xitay da'irilirining bir qisim jaylardiki Uyghur kommunistik partiye ezaliri we hökümet kadirliridin özlirining ölgendin kéyinki depne ishlirini musulmanlarning depne murasim qa'idiliri boyiche emes, belki xitaylargha oxshash jesitini köydürüp bir terep qilishqa qoshulghanliqi heqqidiki höjjetke qol qoydurghanliqi heqqide gep-sözler taralghan emma delillenmigen idi.

Shundaqla yéqinqi aylarda atalmish "Terbiyelesh lagérliri" da néme sewebtin ölgenliki éniq bolmighan Uyghurlarning jesetlirining a'ilisigimu bérilmey saqchilarning özlirining bir terep qiliwatqanliqi heqqide melumatlar ashkarilanmaqta.

Arqidinla xitayning bu xil jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip quruwatqanliqi heqqidiki uchurlarning tarqilip, xitay da'irilirining élip bériwatqan bu xil siyaset we heriketliri belgilik endishe qozghighanliqi melum. Yéngidin qurulidighan we kéngeytip quruluwatqan jeset köydürüsh orunliri jaylashqan jenubtiki bezi nahiyeler emeliyette Uyghurlarning nopusi mutleq köp sanliqni igileydighan, xitay nopusi az hésablinidighan rayonlardur.

Uyghur analizchilirining bildürüshiche, buningdin ilgiri xitay qoralliq saqchiliri we amanliq saqlash da'irilirining Uyghurlarning naraziliq heriketlirige qarita élip barghan basturushlirida ötürülgenlerning jesetliri sirliq bir terep qilin'ghan we tutqun qilin'ghanlarning bir qsiminingmu iz-dériki bolmay ghayib qiliwétilgen idi.

Ilgiri radiyomiz 2009-yilidiki "5-Iyul ürümchi" weqeside ghayib bolghanlar heqqide élip barghan éniqlashlirimiz dawamida ürümchi ulanbay jeset köydürüsh, depne ishliri mulazimet bash ponkitidin téléfonni alghan jeset yötkeshke mes'ul shopurning aghzidinmu, "5-Iyul weqesi" de yaki tutulghandin kéyin türmide ölüp ketkenlerdin a'ilisi tépilmighan Uyghurlarning jesetlirining köydürülgenliki delillen'gen idi.

Elwette, musulmanlarning, jümlidin islam dinigha étiqad qilidighan Uyghurlarning depne qa'idiliri we diniy resmiyetliri bar. Musulmanlar her waqit öz diniy étiqadi we qa'idiliri boyiche axiretlik ishlirini bir terep qilishta her waqit ching turup kelgen we kelmekte.

Undaqta xitay hökümiti Uyghur élining jenubidiki Uyghurlar zich olturaqlashqan, xitay ahalisi yenila az sanliq hésablinidighan qeshqer, xoten we bashqa wilayet-nahiyelerde bir qanche on milyonlap meblegh bilen quruwatqan depne ishliri mulazimet orunliri qurulushlirimu oxshashla jeset köydürüshke ishlitidighan orunlarmu? da'irilerning birdinla bu xil orunlarni köpeytip qurushida qandaq seweb we éhtiyajlar bar? bular heqqide jaylardin igiligen melumatlirimizning dawamini kéyinki programmimizdin anglighaysiler.

Toluq bet