Xitay da'iriliri Uyghur élining her qaysi jaylirida jeset köydürüsh orunliri qurulushini jiddiy élip barmaqta (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2018-06-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Ürümchi uchur torida élan qilin'ghan, ürümchining saybagh rayonidiki jeset köydürüsh ornigha yuqiri ma'ash bilen 50 amanliq qoghdash xadimi qobul qilish élanidin süretke élin'ghan.
Ürümchi uchur torida élan qilin'ghan, ürümchining saybagh rayonidiki jeset köydürüsh ornigha yuqiri ma'ash bilen 50 amanliq qoghdash xadimi qobul qilish élanidin süretke élin'ghan.
wulumuqimh.com

Xitayning Uyghur diyarining her qaysi jaylirida jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip quruwatqanliqi heqqidiki uchurlar Uyghurlar arisida belgilik endishe qozghawatqan peytte, charshenbe küni ürümchi uchur torida yene 29-may ürümchining saybagh rayonidiki qebristanliq we jeset köydürüsh orunliri jaylashqan orun'gha 50 neper qoghdighuchi xadim qobul qilish élani chaplan'ghanliqi bayqaldi. Élanda 8 ming yüen yuqiri ma'ash bilen bu ish ornigha qobul qilinidighan qoghdash xadimlirigha bu jayning alahide muhiti seweblik "Adettikidin saghlam we qorqmas bolush" sherti qoyulghanliqi eskertilgen.

Xitay da'irilirining ürümchidiki bir jeset köydürüsh ornighila 50 neper küch-quwwetlik qoghdighuchi qobul qilishi bezilerde her xil perezlerni qozghighan bolup, buni xitayning mexpiy tutup kéliwatqan yighiwélish lagérliri we türmiler bilen baghlap tehlil qilghan gumanliq qarashlarmu otturigha chiqmaqta. Néme üchün bir jeset köydürüsh ornigha qorqmas we adettikidin saghlam munchiwala köp qoghdighuchi kérek bolup qaldi?
Biz ürümchi uchur torida élan qilin'ghan bu 50 qoghdighuchi qobul qilish élanida bérilgen téléfon nomurigha téléfon qilghan bolsaqmu, téléfonni alghan xadim adem élish ishigha özi mes'ul emeslikini éytip, bu heqte sorighan so'alimizgha jawab bérishni ret qildi.

Biz yene uningdin bu jayda Uyghur qatarliq az sanliq milletlerningmu jesiti köydürelemdu? dep soriduq, u qisqila qilip, "Téxi undaq uqturush tapshuruwalmiduq" depla téléfonni qoydi.

Ijtima'iy alaqe torliridiki munasiwetlik uchurlargha qarighanda, ürümchidiki 50 neper adem qobul qilish élani chiqarghan orun, ürümchi saybagh rayonidiki "Toqquz ejdiha istirahet baghchisi" dep nam qoyulghan, jeset köydürüsh-depne ishliri mulazimiti birleshken zor kölemlik qebristanliq bolup, bu "Pütün memliket boyiche, zamaniwilashqan we mulazimiti bir gewdileshken eng chong qebristanliq" déyilgen. Bu orun 2003-yili bingtu'enning testiqi bilen qurulghan orun bolup, bingtu'en 12 déwiziye, 104-polkining 320 milyon yüen meblegh sélishi bilen töt etrapi tagh bilen oralghan, xilwet jaygha yasalghan iken. Hazirghiche xitaylarning depne ishliri üchün mulazimet qilip kelgen mezkur orunning néme sewebtin tosattin 50 qoghdighuchigha éhtiyajliq bolup qalghanliqining sewebi hazirche yenila yéshilmidi.

Uyghurlar islam dinigha étiqad qilidighan, depne ishlirini pütünley islami yosunda élip bérishke ehmiyet béridighan, méyitqa alahide hörmet qilidighan bir millet. Uyghurlar jesetning axiretlik ishlirini öyliri we meschitlerde teyyarlap, namizini chüshürgendin kéyin tupraqqa depne qilidu, a'ilide yaki bashqa orunda nezir chiragh, qur'an tilawet qilidu, depne murasimi ötküzmeydu. Da'irilerning ürümchige oxshash chong sheherlerde jeset köydürüsh orunlirini kéngeytkendin bashqa jenubtiki Uyghurlar zich olturaqlashqan xitay nopusi yenila intayin az sanilidighan bir qisim nahiyelergimu yéqinqi mezgillerde depne murasim we yaki depne ishliri mulazimet merkizi dégendek jaylarni quruwatqanliqimu ghelite bir ish hésablinidiken.

"Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori" da, 2018-yili 2-ayning 7-küni tarqitilghan qurulush höddige bérish élanida, qeshqer yopurgha nahiyesige qurulmaqchi bolghan "Yopurgha nahiyelik musulmanlar depne murasim qurulush pilani" gha höddiger chaqirilghan bolup, tordiki uchurdin melum bolushiche bu qurulushqa da'iriler 10 milyon xelq puli meblegh salghan. 2016-Yili 24 nomurluq höjjet bilen bu qurulush pilanining testiqi chüshken iken.
Undaqta xitay da'iriliri barliq jaylarda meschitlerni chéqip yoqitiwatqan bir mezgilde yopurghida bunche meblegh ajritip, musulmanlargha depne murasim orni qurushining meqsiti néme ? némishqa Uyghur musulmanlirining meschitlerde kolléktip halda jinaza namizi oqush qatarliq diniy pa'aliyetlirini ötküzüshke yol qoymay, mexsus depne murasim orni quridu? bu gumanliq nuqtilargha jawab élishqa tirishtuq axiri yopurgha nahiyesidiki melum yéziliq partiye guruppa ishxanisidin bir Uyghur ziyaritimizni qobul qildi.

Gerche bu Uyghur kadir yopurghigha yéngidin depne murasim ishliri ornini quruluwatqanliqidin xewiri bolsimu, lékin uning pütken-pütmigenlikini bilmeydighanliqini éytti we bu depne murasim ornining qandaq jay ikenliki heqqidiki özining perizini éytti.

Bu kadirning qiyasiche, yene burun yurt ichide ige-chaqisiz ölüp ketken kishilerni jama'et özliri mes'ul bolup kömüp depne qilghan bolsa, buningdin kéyin undaqlarni köydürüp bir terep qilish éhtimalliqini yoq dégili bolmaydiken. Chünki ige-chaqisiz, qérip ketken aghriqchan déhqanlarning sanini élish asasiy qatlamgha chüshken kadirlarning wezipilirining biri bolmaqta iken.

Bu yilning béshida xitay da'irilirining bir qisim jaylarda mexsus jedwel tarqitip, Uyghur kommunistik partiye ezalirini ölgendin kéyin musulmanche emes belki xitaylargha oxshash jesitini köydürüp bir terep qilish toghrisida wesiyet qaldurghuzghanliqi heqqide éniqsiz uchurlar taralghan, emma bu ehwallar téxi munasiwetlik idare-organlardin sürüshtürülüp delillenmigen idi. Bu kadirdin bu heqte sorighinimizda, yopurghida hökümetning teshebbusi boyiche partiyelik kadirlar ichide jesitini köydürüp bir terep qilishqa qoshulghanlarning hazirche, 4, 5 pirsentni igileydighanliqini bildürdi.

Xitayning 1992-yili tarqitip ijra qiliwatqan depne ishliri mizanida, gerche xitay millitidikiler ölgendin kéyin jesitining birdek köydürüp bir terep qilinidighanliqi telep qilin'ghan bolsimu, islam dinigha étiqad qilidighan Uyghur, qazaq, özbék, tunggan, tajik qatarliq ondin oshuq milletnning depne ishlirini özlirining örp-aditi boyiche élip bérishining qanun arqiliq qoghdilishi shert ikenliki körsitilgen. Lékin xitay da'iriliri bu xil mizanlirigha kéyin qoshumche yene, eger az sanliq milletler öz raziliqi bilen méyitini köydürüp depne qilishni tallighan bolsa héchkimning dexli qilish hoquqi yoqlighinimu eskertken idi.

Xitay da'irilirining Uyghurlarning milliy we diniy örp-adetliri boyiche depne ishlirini élip bérishqa tosalghuluq qilishi diniy erkinlik, milliy örp-adet, kishilik hoquq we qanuniy hoquqlirigha chétilidighan intayin jiddiy we nazuk bir mesile hésablinidu. Halbuki yéqinqi mezgillerde xitayning "Diniy ashqunluqni tügitish" namida élip barghan qattiq zerbe bérish siyasetliride hetta Uyghurlarning depne murasim ishlirigha 15 ademdin artuq adem qatnashmasliq, öz qorusida namaz chüshürmeslik, nezir-chiragh ötküzmeslik, adem yighip qur'an tilawet qilmasliq heqqide nurghun cheklime qoyup kéliwatqanliqi melum. Bezi jaylarda qollinilghan wasitiler Uyghurlarning ming yillardin béri shekillinip dawamliship kelgen diniy we milliy örp-adetlirige tosqunluq we buzghunchiliq yaritip, Uyghurlarning milliy we diniy heq-hörmitini depsende qilish derijige yetmekte.

Xitayning lagérlargha sewebsiz qamiwalghan milyonlarche Uyghurlarni qachan qoyup béridighanliqi we yaki qandaq bir terep qilidighanliqi éniq bolmighan bir weziyette yene uning jaylarda jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip qurushqa jiddiy tutush qiliwatqanliqi, chet'ellerdiki Uyghur jama'iti arisida wehime peyda qilmaqta. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur weziyitini közetkghüchilerdin, dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi perhat yurungqash ependining közitishiche, wetendiki a'ilisi bilen bir yildin buyan alaqisi üzülgen, uruq-tughqanliri lagérlargha qamalghan chet'ellerdiki Uyghurlarda, yuqiriqidek uchurlargha nisbeten, "Xitay da'iriliri Uyghurlargha qarita qirghinchiliq élip baramdu?" dégendek endishilirini kücheytken.

Perhat ependi yene xitay qoralliq saqchi da'iriliri teripidin yéqinqi mezgillerde Uyghurlar üstidin élip barghan yeken élishqu weqesi, ürümchi 5-iyul weqeliride élip barghan qirghinchiliqlirini oylighanda, öziningmu buningdin nahayiti endishe qilidighanliqini bildürdi.

Toluq bet