Yéngisar nahiyiside nuqtiliq a'ililerning derwazisi aldigha közitish kamérasi orunlashturulghan

Muxbirimiz erkin
2017-09-19
Share
meschit-nazaret-tekshurush-aparat-1.jpg Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri. 2010-Yili 2-iyul, ürümchi.
AFP

Yéqinda bir radiyo anglighuchi bizge xet yézip, yéngisar nahiyiside bixeterlik közitish kamérasining kocha doqmushlirigha orunlashturulushi az kelgendek, emdi mezkur nahiyege qarashliq sitil yézisining her qaysi kentliridiki her bir a'ilining ishik aldigha orunlashturulushqa bashlighanliqini bildürgen.

Yuqiriqi radiyo anglighuchimizning bildürüshiche, yéngisar nahiyesining bashqa yézilirida deslepki qedemde qamaq jazasi bérilgen yaki terbiyileshke élip kirip ketken kishilerning qorusining aldigha közitish kamérasi qoyulup bolghan.

Xitay hökümitining Uyghur rayonidiki her qaysi yéza-kentlerge közitish apparati orunlashturushi, uning mezkur rayonda omumyüzlük éléktronluq közitish sistémisi qurup, kishilerning herikitini tor, téléfon, közitish kamérasi, aptomobil iz qoghlash eswabi, éléktronluq kimlik, yüz tonush apparati qatarliqlar éléktronluq üsküniler lar arqiliq kontrol qilish pilanining bir qismidur.

Uning mezkur pilanida, her qaysi nahiye, yéza-kentlerdiki bixeterlik közitish kaméralirini, kishilerning qolidiki her xil éléktronluq alaqe wasitilirini shu nahiyening j x idarisi qarmiqidiki éléktronluq közitish qomandanliq merkizi közitidu we kontrol qilidu.

Seyshenbe küni biz, yuqiriqi radi'o anglighuchimiz teminligen yip uchigha asasen yéngisar nahiyisi we qeshqer wilayitining bashqa nahiyelerge téléfon qilip, qamaq jazasi bérilgen yaki terbiyileshke élip kirip ketken "Nuqtiliq a'ililer" ning ishik aldigha bixeterlik kamérasi orunlashturush mesilisini sürüshtürduq.

Sürüshtürüsh dawamida yéngisar nahiyesidiki bir saqchixanining nöwetchi xadimi, yéza-kentlerdiki her bir"Nuqtiliq a'ile" ge bir kaméra orunlashturulghanliqini démigen bolsimu, biraq ular olturushluq her bir kochigha bir kaméra orunlashturulghanliqini delillidi.

Nöwetchi: he'e lushang boldi, hemmisi saq méngiwatidu. Kentlergimu békitken. Asasen gangping, yéziliq saqchixana, kent saqchixanilirigha békittuq.

Muxbir: nuqtiliq a'ililergichu? nuqtiliq a'ililerge békittinglarmu- békitmidinglar?

Saqchi: nuqtiliq a'ililerning mundaq ishikining aldigha qoyduq. He'e, bir a'ilining ishikining aldigha. Yol boyighilam qoyduq.

Muxbir: her bir kochigha birnimu yaki her bir nuqtiliq a'ilige birni qoydunglarmu?

Saqchi: her bir a'ilige birni qoymiduq. Mundaq ariliq qoyup qoyduq. 100 Métir yaki 200 métir ariliqqa birni qoyduqmikin. Andin 4 kocha éghizigha we nuqtiliq yol böleklirige qoyduq.

Ilgiri yerlik ahaliler bizge da'irilerning bixeterlik kamérasi orunlashturush pulini "Nuqtiliq a'ililer" ge töletkenlikini bildürgen idi. Biraq mezkur nahiyediki bashqa bir saqchixanining yene bir nöwetchi xadimi, kaméra orunlashturush pulini "Nuqtiliq a'ililer" ge töletkenlikini ret qildi.

Nöwetchi: közitish apparati asasen orunlashturulup boldi. Qanche kentke orunlashturulghanliqini men taza uqmaydikenmen, emma jiq yerge orunlashturup boldi.

Muxbir: kaméraning pulini "Nuqtiliq a'ile tölewatamdu yaki nahiyening buninggha ajratqan puli barmu?

Nöwetchi: bu yerdikige déhqanlardin pul yighmidi. Hökümettin orunlashturup qiliwatidu.

Muxbir: lékin biz hökümet orunlashturghan kaméraning pulini nuqtiliq a'ililerdin éliwatidu, dep angliduqqu?

Nöwetchi: yaq, yaq, undaq emes. Yaqey, dukanlargha orunlashturghan kaméraning pulini aldi bolghay. Nuqtiliq a'ililerge orunlashturghanni hökümet qilip berdimikin.

Muxbir: ashu her bir nuqtiliq a'ilining ishik aldigha birni orunlashturdinglarmu yaki nuqtiliq a'ile bar kochigha birdin orunlashturdinglarmu?

Nöwetchi: yaq, kochigha orunlashturdi. Ashundaq nuqtiliq orunlargha. Bu yerde pulni ulargha töletken undaq ish yoqqu. Bashqa yézilarda bolghan-bolmighanliqini uqmidim. Undaq pulni déhqanlardin yighmidi. Hökümettin orunlashturuwatidu, hazir.

Biraq xitayning yuqiriqi amanliq siyasiti kishilik hoquq teshkilatlirini we chet'eldiki Uyghur pa'aliyetchilirini endishige sélip kelgen. Ular xitayning alghan mezkur rayonidiki qattiq bixeterlik tedbirlirining kontrol sirtigha chiqip kétiwatqanliqini agahlandurup kelgen idi.

D u q ning qanun meslihetchisi, amérikadiki Uyghur adwokat nuri türkel ependi, xitay hökümitining Uyghur rayonidiki amanliq tedbirlirini dunyaning bashqa jayida uchratqili bolmaydighanliqini bildürüp, "Bu uning özige bolghan chüshenchisining yoqluqini körsitidu", dédi.

Nuri türkel: "Buni in'glizchida aldini élish tedbiri deymiz. Emdi mushu közitish üskünilirini ornitish, insanlarning shexsiyitige kirish qanchilik normal bolidu, dégen so'alni sorash kérek. Buni sorash üchün bu tedbirlerni qolliniwatqan hökümetning néme arzu-istiki bar dégen'ge qarash kérek. Tedbirlerge qarisaq uning hemmisi heddidin ashqan radikal tedbirler.... Qandaq sewebtin bolushidin qet'iynezer bu tedbirlerni dunyaning bashqa yéride körgenlikimizni, anglighanliqimizni qiyas qilghili bolmaydu. Buni yighip éytqanda némige kélip toxtaydu, désingiz, bu xitay hökümitining özining xataliqlirini bilidighanliqi, bu siyasitining bir küni bir yerdin téship chiqidighanliqigha endishe bilen qarawatqanliqi yaki özige ishenmigechke bu xil aldini élish xaraktérlik radikal tedbirlerni ishlitip, xelq ammisida wehime peyda qiliwatqanliqini bildüridu".

Nuri türkel ependi yene, éléktronluq közitish sistémisi heqqide puqralar biliwélishqa tégishlik 3 halqiliq nuqta barliqini bildürdi.

Nuri türkel: "Bu mesile toghrisida 3 halqiliq nuqta bar. Birinchisi, 11‏-séntebir weqesidin kéyin xelq'arada tor bixeterliki we shexsi uchurlarning qoghdilishqa érishelmeywatqanliq mesilisi. Ikkinchisi, xitay hökümitining téxnikiliq usullar arqiliq Uyghurlarni közitishi atalmish dölet bixeterlikige xizmet qildurush üchün élip bériwatidu. U, bu xitayning mewjut bolush éhtimalliqi, dep qarighan bixeterlik tehditining aldini élish üchün qiliwatqan nerse. Üchinchisi, Uyghurlardiki shexsi uchur mexpiyetliki, dégen uqumning yoqluqi yaki bu heqtiki qarishining roshen bolmasliq alamiti. Bu mesilige mushu 3 halqidin qarisaq buning menteqe asasini körüwalalaymiz".

"Nuqtiliq a'ile" xitay da'irilirining Uyghur rayonida teqib we nazaret qilinidighan a'ile we shexsler üchün yaratqan bir siyasiy términi. Da'iriler burun türmige kirip chiqqan sabiq siyasiy mehbuslar, diniy, siyasiy qarishi perqliq Uyghurlarni "Nuqtiliq a'ile" dep békitip kelgen idi.

Biraq da'iriler yéqinqi yillardin béri da'iriler bu xil a'ile we shexslerning katégoriyesini kéngeytip, namaz oquydighan, hijaplan'ghan, diniy ehkamlargha ching, perzenti yaki a'ile ezasi chet'elde oquydighan we yaki yashaydighan, terbiyilesh merkezlirige soliwélin'ghan a'ile we shexslerni "Nuqtiliq a'ililer" katégoriyesige kirgüzgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.