Қәшқәрдики тунҗи камердаш

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2017-03-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур академик илһам тохти өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинғандин кейин қамалған үрүмчи шәһәрлик 1-түрмә. 2014-Йили 24-сентәбир, үрүмчи.
Уйғур академик илһам тохти өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинғандин кейин қамалған үрүмчи шәһәрлик 1-түрмә. 2014-Йили 24-сентәбир, үрүмчи.
RFA


Камерға «әссаламуәләйкум» дәп киришниң хәтирини тунҗи әскәрткүчи әмәтқари иди. У күни салимим илик елинмиған, мениң тунҗи камирдешим салимимға буттәк туруш билән җаваб қайтурған иди. Мени тутқанлар болғуси камирдешимни «сиясий» дәп тонуштурмиған болса һәйран қалмайттим. Адәттә «сиясий» болуп тутулидиғанлар чоқум мусулманниң бойнидики салам қәрзини билидиған кишиләр болатти. Әмәтқари мени соливәткән гундипай кетип хелиғичә ишик түвидә тик турғандин кейин бешини саңгилитип олтурди.

Зәй билән ниҗасәт гүпүлдәп пурап турған камерға сәп салдим. Икки кишилик тар супа тапанча шәкиллик орунлаштурулған болуп, «тапанча» ниң тәпкисидә бир җүмәклик туруба, турубиниң астида бир төшүк туратти. Барлиқ сесиқчилиқниң мәнбәси болған бу төшүк һаҗәтхана дейилсә керәк. Әмәтқари ләппидә қарап:

- Қериндишим, сили баям хата қилдила, камерға мусулманчә салам қилип кирмәймиз, хәнсучә «доклат!» дәп киримиз. Уйғур сақчи гәп қилмиди, болмиса тар йәрдә бәк уруп кетәтти. Чоң ишиктин киргәндә қанчиси урди?

Мушу ахирқи соални соралмисикән, һечким һалимни билмисикән, дәп турғантим. Ичимгә ютуп болған хорлуқ боғузумға кәпләшти. Хорлимай қанчиси дәссәп чәйлигән болса чидиған болаттим. Бурун түрмидә қийналмиған болсамму, қуллуқни ашкарә рәт қилған һәр бир уйғурниң қандақ қийналғанлиқини аңлиған, оқуған идим. Әмма һелиқи панақ мәлун кийимниң һәммини селишқа буйруп, ешәктәк доңғайтип касамға шапилақлиғанда левимни чишләп қанитивәттим. Уларниң һәр қандақ усулдики қийнашлирини тәсәввур қилип баққан болсамму бундақ қиларини ойлимиған идим. Дәрһал касамни тутувелишимға һәммиси қақақлап күлүп кетишти. Ғәзәп вә хорлуқтин лағилдап титрәп кәттим. Көзүмгә тамаша көрүп турғанларниң калчарап турған еғизлирила көрүнәтти. Улар хитайчә маңа әң мәйнәт, қусуқтәк гәпләрни дейишип һели сәкрәтсә, һели еңиштүрәтти. Йүзи кепәндәк нурсиз, панақ хитай худди мениң чатриқимдин йиңнә чиқидиғандәк қайта қайта тәкшүрүп, җан йеримни түтивалған қулумни башқилириға қайритип туруп нәччини тизливәтти. Ахири барлиқ «тәкшүрүш» түгәп алдимға күлрәң җинайәтчиләр кийими ташланди. «Уһ!» дәп алдирап җан йеримни яптим-дә ичимдә аллаһқа һәмду-саналар оқудум.

Әмәтқариға буларни дегүм кәлмиди, йиғлап ташлимай туруп дегилиму болмайтти. Қачан киргинини сорудум, йетиватқанға йәттә ай бопту. Маңа санап түгәткили болмайдиған рәқәмдәк туюлған «йәттә ай» дегән сөзни иштип ағзиға қарап қалдим. У әмдила иккинчи җүмлини башливеди бешимиздики канайдин хитайчә: «ағзиңни юмушамсән, чичип юмдурайму?», дегән аваз аңланди. Хели өтүп чирағ өчүшигә халадин чиқиватқан бәтбуй пурақ техиму күчәйгәндәк билинди. Әмәтқари билән пичирлап муңдишип кәттуқ.

Камирдешимниң өйи қәшқәр шәһириниң мән ачмақчи болған ана тил мәктәпкә йеқин йәрдә икән. Қарғилиқта бала оқутуп йүрүп тутулупту. Той қилғили узақ болмиған болуп қучақта балиси бар икән. Мән қамилишимниң ана тил йәслиси сәвәблик болғанлиқини сөзләп бәрдим. У буни аңлап бақмиған икән. Шуңа адәттикичә билинди болғай: «ундақта силини қоюп беридикән», деди. Мени әртиси үрүмчигә елип кетидиғанлиқини аңлап техиму җәзмләштүрди болғай: «силини қоюп бериду!» дәп кесип ейтти. Сәвәби кәйгиним «сиясий» җиянйәтчиләрниң сериқ җилиткиси әмәс икән. Униңға маңа «сиясий» қалпақ кийдүрүлмигән билән, мени тутқанларниң қәшқәр вә үрүмчидики дөләт бихәтәрлик әтритиниң сақчилири икәнликини демидим. Әртиси ишарәт билән оқулған бамдаттин кейин әмәтқари пичирлап қуран оқуп олтуруп кәтти. Намаздин кейин өзүм билидиған сүриләрниң һәммини түгитишим билән тәңла қәлбим қуруқдилип, ичимни бир нәрсә татилиғандәк туйғу йәнә баш көтүрди. Деризисиз зәй камер бешимға кийдүрүлгән қара халтидәк демимни сиқишқа башлиди. Кашки, мәнму әмәт қаридәк қуранни яда билгән болсам...

Қамақтин чиқип қәшқәрдики тунҗи камирдешим әмәтқарини ойлидим. У аяли вә балисиниң йәтмиштин ашқан аниси билән биллә икәнликини дегәнти. У мениң чиқип кетидиғанлиқимға ишинип аялиға гәп тапилиған иди. Униң ейтишичә мәһбусниң аяли аҗришип кетишни тәләп қилса көрүшүшкә иҗазәт беридикән, у мушуни баһанә қилип аяли вә балисини көрүвалмақчи иди. Әмәлийәттә мән ятқан қамақханиларда һәр бир камерға қамалғучиларниң һоқуқ мәнпәәти уйғурчә вә хитайчә йоған йезилип тахтай билән муқимлаштурулған. Қамалғучилар һәр күни шуни ядлашқа мәҗбур иди. Һоқуқлар ичидә уруқ-туғқанлар билән көрүшүш һоқуқи барлиқи ениқ йезилған, әмма әмәлгә ашқинини көрмигән идим. Әмәтқари үмид қилғандәк чиқип кетәлмәй йетип кәттим. Бәлким у аяли билән көрүшүп, түрмигә палинипму болғанду. Әмма униң анисини йоқлап, аялиға тапилиған гәпни өз ағзим билән дәп қоюшни ойлап йүрдүм.

Әмәтқариниң кәнтини таптим. Қери яш һәммәйлән кәнт қорусида йиғинда икән. Дәрваза алдиға келип болғучә алдимға қорал көтүргән бири кәлди. Немә ишим барлиқини дейишим, кимликимни беришим керәк иди. Униңға кимликимни беришму, әмәтқариниң тапилиши билән кәлгәнликимни дейишму хәтәрлик иди. Кимликимни бәрсәм қолидики әсвабқа салсила түрмидә ятқиним чиқатти-дә қамап қоятти. Түрмидин чиқип он күнләр өткәндә мушундақ тәкшүрүш сәвәблик қамап қоюлған вә бирмунчә азар йегән идим. Сақчиға ялғандин қошна кәнткә чүшкән кадир икәнликимни ейтишқа мәҗбур болдум. Кәнт қорусиға кирсәм ким болушумдин қәтийнәзәр кимликим тапшурилиши керәк иди. Шуңа бирини сақлиған болуп дәрваза алдида турдум.

Кәнт қоруси ичидә ойниливатқан коллектип алма усули түгәп айрим номур көрситиш башланди. Калтәк көтүрүвалған бир балидин бундақ айрим номур орунлайдиғанларниң нуқтилиқ аилиләр икәнликини билдим. Бундақ аилиләр ичидә әмәтқари дегән бирәйләнниң аилисиниң бар-йоқлуқини соридим. Буғдай өң, ала калтәк бешимдин айиғимғичә бирни қарап қору ичини има қилип,-ашу аялниң оғли,-деди. Қарисам сәһнидә йүзигә қоюқ упа-әңлик сүртүлүп, қулиқиға сахта гүл қистурулған, учисиға йешиға намунасип қизил-тизил сәһнә кийими кийдүрүлгән 70 яшлардики бир ана туратти. Аниниң еғзи өмчәрәп, ләвлири гәпкә кәлмәйтти. У лағилдап титрәп қолашмайватқан қолида микрофонни тутуп-мән көпчиликкә «азад заман» дегән ғәзәлни оқуп берәй,-деди. Сәһнидики кадирлар вә тамашибинлар ичидики бир қанчәйләндин башқа һеч ким чавак чалмиди. Ана нәччә тәмшилип нахшини башлиялмай бирдинла өзини качатлап: «вай мән өлсәм болмамду, өлүп қутулсам болмамду, вай мән өләй, мән өләй, адәм болуп төрәлгиним үчүн өләй, бала туғқиним үчүн өләй!»-дәп һөркирәп йиғлап кәтти. Мениңму чанақлирим яшқа толуп левимни қаттиқ чишлидим-дә нерида қорални сиқимлап меңип йүргән қара кийимлик сақчиға қаридим. Қолидики қоралға есилсамла атидиғанлиқини биләттим. Һаятимда мән елишқа җүрәт қилалмиған ашу қәдәмла қалған иди.

Пикирләр (2)
Share

Uyghur

Дин Virginia

Uzun boptiken bundaq bir yaxshi yizilghan, Uyghurning qelbidikini sozligen yazmini kormigini.....dawamliq yizing Abduvali Ayup

Mar 22, 2017 11:10 AM

Исимсиз оқурмән

Әссаламуәләйкум,

'Қәшқәрдики тунҗи камердаш'
Дегән хәвәрни еңгилисчигә тәрҗимә қилип елан қилишиңларни сораймән.

Mar 22, 2017 02:43 AM

Толуқ бәт