Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати: хитайниң террорлуқ қануни уйғур кишилик һоқуқ вәзийитини техиму еғирлаштуриду

Мухбиримиз әркин
2015.01.21
urumchi-kocha-qoralliq-herbiy.JPG Үрүмчиниң мәлум кочисида чарлаш елип бериватқан қораллиқ күч. 2010-Йили авғуст.
RFA

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати, хитайниң террорлуққа қарши туруш қанун лайиһисидә зор бошлуқ барлиқини агаһландуруп, униңға дәрһал түзүш киргүзүшкә чақирди. Әгәр униңға зор түзитиш киргүзүлүп, хәлқара қанун вә кишилик һоқуқни қоғдашқа маслаштурулмиса, у хитайниң болупму уйғур елиниң кишилик һоқуқ вәзийитини техиму яманлаштуруветидиғанлиқини агаһландурди.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати 20‏-январ елан қилған бу һәқтики баянатида мундақ дейилиду: “гумандарлар қануни һимайигә еришәлмәйдиған, террорлуққа қарши турушни баһанә қилип, кишилик һоқуққа еғир бузғунчилиқлар йүз бәргән әһвалда, бу қанун лайиһә хитайдики мәвҗут кишилик һоқуқ бузғунчилиқини қанунлаштуруп, кишилик һоқуққа давамлиқ бузғунчилиқ қилишни асанлаштуриду. Бу хил бузғунчилиқниң пүткүл хитайда, болупму шинҗаң уйғур аптоном районида мәвҗутлуқи һәммигә аян. У йеқинқи йиллардин буян йүз бәргән террорлуқ вәқәлири, сиясий зораванлиқларниң қаттиқ тәсиригә учриған район болуп қалди.”

Мәзкур тәшкилатниң асия ишлириға мәсул директори софийә ричардсон, хитай һөкүмитиниң хәлқни қоғдаш, һуҗумға тақабил туруш вәзиписи болсиму, бирақ “бу қанун лайиһисиниң һазирқи һалити кишилик һоқуқ бузғунчилиқиға йешил чирағ яққанлиқ. Бу қанун лайиһиси пүтүнләй көздин кәчүрүшкә, хәлқара қанун өлчәмлиригә маслаштурушқа еһтияҗлиқ” дегән.

Хитай һөкүмити 2014‏-йили “террорлуққа қарши туруш лайиһиси”ни хитай хәлқ қурултийиға сунған. Хитай хәлқ қурултийи шу йили өктәбирдин башлап мәзкур қанун лайиһисини көрүп чиқишқа башлиған. Мәзкур қанун лайиһә дәрһал хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң диққитини қозғиған иди.

Бирақ германийә кишилик һоқуқ тәшкилати-хәтәр астидики хәлқләр җәмийитиниң көрситишичә, нөвәттә хитай еһтияҗлиқ нәрсә террорлуқ қануни әмәс, бәлки зораванлиқ вәқәлирини қандақ амиллар кәлтүрүп чиқириватқанлиқи үстидә пикир йүргүзүп, мәсилиниң сәвәбини һәл қилиш.

Хәтәр астидики милләтләр тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул директори улрих делиус мундақ деди: “бизниңчә мәсилә қанун әмәс. Биз хитайда зораванлиқ, террорлуқ, аталмиш техиму көп террорлуққа қарши туруш қанунға еһтияҗлиқ әмәс. Биз мәсилини көзитишкә, кишиләр немишқа хитай һөкүмитиниң сияситини зораванлиқ арқилиқ өзгәртишкә һечқандақ үмид болмисиму, бирақ йәнила бу йолни таллайду, дегән мәсилини техиму көп анализ қилишқа еһтияҗлиқ. Қисқиси, конкрет тәдбирләр арқилиқ зораванлиқ вәқәлириниң арқисидики сәвәбләр үстидә издинип, зораванлиқни тохтитиш орниға, ноқул бихәтәрлик, қанун, қанун иҗра қилғучилар вә қораллиқ күчләрни көпәйтиш һәққидила сөз қилиш тоғра йол әмәс. У пәқәт зораванлиқни күчәйтишкила ярайду, халас.”

Хитай һөкүмити өзиниң террорлуққа қарши туруш қануни б д т хәвпсизлик кеңишиниң террорлуққа қарши тәдбир елиш, дөләтләр оттурисида террорлуққа қарши һәмкарлиқни күчәйтиш һәқтики қарарлириға җавабән чиқирилғанлиқини илгири сүрүп кәлгән.

Бирақ кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати б д т хәвпсизлик кеңишиниң қарарлирида охшашла йәнә дөләтләрниң “террорлуққа қарши һәрқандақ тәдбири, униң хәлқара қанунларда үстигә алған мәҗбурийитигә уйғун болуши, болупму хәлқара кишилик һоқуқ, мусапирлар вә инсанпәрвәрлик қанунлириға уйғун болуши керәк”, дәп қәйт қилинған. Дәп көрсәтти

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң илгири сүрүшичә, хитайниң террорлуққа қарши туруш қанун лайиһисидә буниңға әмәл қилинмиған. Қанун лайиһисидә террорлуққа қарши турушни “қанунға асасән елип бериш”, “кишилик һоқуққа капаләтлик қилиш” тәкитләнгән болсиму, бирақ қанун лайиһисидә йәнә террорлуққа қарши туруш оргиниға зор һоқуқ берилип, террорлуқ вә террорлуқ һәрикәтләргә кәң изаһат берилгән.

Нәтиҗидә, бу тинч өктичиләрни яки һөкүмәт вә партийиниң миллий, диний сияситини тәнқид қилғучиларниң террорлуқ билән әйиблиниш хәвпини кәлтүрүп чиқарған. Дигитал көзитиш оргиниға мутләқ һоқуқ берилип, қанунниң контрол сиртида қалған.

Вакаләтсиз милләтләр тәшкилатидики улрих делиус әпәндиниң қаришичә, хитай террорлуқ һуҗумға учраватқанлиқини қәйт қилсиму, бирақ шәрқий түркистанда йүз бәргән зораванлиқ вәқәлириниң хәлқара террорлуқ билән һечқандақ алақиси йоқ.

У мундақ деди: “биз террорлуққа пәрқлиқ нуқтилардин тәбир беришимиз керәк. Биз вә хәлқара җәмийәт радикал ислам, сиясий ислам вә зораванлиқ вәқәлиридин қаттиқ әндишә қилиду. Биз буни хәлқара террорлуқ, дәп қараймиз. Биз әл-қаидә мәғриб, әл-қаидә вә ирақ-шам ислам дөлити тәрипидин елип берилған зораванлиқ вәқәлирини террорлуқ, дәп тәрипләймиз. Мана бу хәлқара террорлуқ мәсилиси. Бирақ биз негирийә вә башқа нурғун дөләтләрдә шундақла хитайда көргән вәқәләр тамамән пәрқлиқ һадисиләр. Биз районда йүз бәргән зораванлиқ вәқәлиридин қаттиқ әндишә қилсақму, лекин униң хәлқара террорлуқ билән һечқандақ алақиси йоқ.”

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати 20‏-январ елан қилған баянатида йәнә, хитайниң уйғур елидә террорлуқни баһанә қилип, уйғурларни бастуруп кәлгәнликини тәкитлигән. Мәзкур орган уйғурларниң йеқинқи йилларда сиясий, мәдәнийәт, диний һәқлириниң рәт қилинип, тән җазаси, из-дерәксиз йоқап кетиш, чәклимә, иҗтимаий-иқтисади кәмситишкә учрап келиватқанлиқини һөҗҗәтләштүргәнликини билдүргән.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң илгири сүрүшичә, пуқраларға қаритилған һуҗумни һәргиз ақлашқа болмисиму, бирақ кишилик һоқуққа бузғунчилиқ қилиш арқилиқ бу хил қәбиһ зораванлиқни тохтатқили болмайду.

Шуңа, қораллиқ қаршилиқ вә сиясий ғәрәзлик зораванлиқларни азайтиш үчүн хитай һөкүмити дәрһал ипадә әркинлики, диний вә йиғилиш әркинликигә қоюлған чәклимиләрни дәрһал бикар қилип, әдлийә мустәқиллиқини күчәйтиши, тән җазаси вә гумандарларға қопал муамилә қилишқа хатимә берип, кишилик һоқуқни қоғдиши керәк.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.