Uyghur pa'aliyetchiliri amérikini xitay bilen bolghan hemkarliqta Uyghurlarning kishilik hoquqini qoghdashqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2017-03-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet ishlar ministiri reks téllirson xitay ziyaritide xitay re'isi shi jinping bilen körüshti. 2017-Yili 19-mart, béyjing.
Amérika dölet ishlar ministiri reks téllirson xitay ziyaritide xitay re'isi shi jinping bilen körüshti. 2017-Yili 19-mart, béyjing.
AFP

Amérika dölet ishlar ministiri reks téllirson 18- we 19-mart künliridiki xitay sepiride, ikki terepning hemkarliqni kéngeytidighanliqini we ikki el rehbirining bu yil 4‏-ayda florida shtatida körüshidighanliqini élan qildi.

Téllirsonning bu sepiride shimaliy koréye birdin-bir mesile bolmisimu, biraq u nuqtiliq mesile idi. Téllirson xitay ziyaritining harpisida amérikining shimaliy koréyege bolghan "Sewr-taqiti toshqan"liqini, uninggha herbiy heriket qollinishi mumkinlikini bildürüp, xitaygha künlük signal bergen.

U béyjingdiki waqtida xitay re'isi shi jinping xitayning amérika bilen "Hemkarliq da'irisini kéngeytip, öz-ara paydiliq netije hasil qilidighanliqi"ni jakarlighan. Téllirson bolsa amérikining "Xitay bilen öz-ara toqunushmasliq, qarshilashmasliq, bir-birini hörmet qilish we öz-ara payda yetküzüsh prinsipi asasidiki munasiwetni tereqqiy qildurushqa teyyar" ikenlikini élan qilghan idi.

Xitayning téllirson'gha qandaq konkrét wedilerni bergenliki, amérikining xitaygha qaysi mesililerde, qandaq yol qoyghanliqi melum emes bolsimu, biraq téllirsonning otturigha qoyghan hemkarliq prinsipi amérika axbarat wasitilirining we kishilik hoquq teshkilatlirining diqqitini qozghighan.

Amérika "Nyuyork waqti géziti" charshenbe küni obzorchi maqalisi élan qilip, téllirsonning béyjingda qollan'ghan tili heyran qaldurghanliqini bildürdi. Maqalide, "Prézidént tramp belki béyjingning shimaliy koréyege qattiq qol bolushini qolgha keltürüshning bir bedili bar, dep qarishi mumkin. Biraq amérikiliq mutexessisler, xitayning bu teklipni uning tibet, shinjang, teywen we jenubiy déngizgha bolghan tesir da'irisini amérikining qobul qilghanliqi, dep qaraydu, déyishiwatidu" déyilgen.

Lékin bezi xitay öktichilirining qarishiche, xitay-amérika hemkarliqi kücheysimu, biraq bu amérikining xitay démokratiyesi we Uyghur erkinlikini qollash omumiy pozitsiyesige tesir qilmaydu.

Amérikida turushluq ataqliq xitay öktichi wéy jingshing mundaq deydu: "Bizning buningda bek chong endishimiz yoq. Chünki, gherb démokratik döletlirining xitay démokratiye tereqqiyatini qollash meydani özgermeydu. Eng köp bolsa qollashni azaytidu yaki köpeytidu shu. Biraq, uning bizni xitay kompartiyesige sétiwétishi mumkin emes. Shunga, bizning héchqandaq chong endishimiz yoq. Shinjangning erkinlik herikitini qollash ularning tüp prinsipi. Belki qanchilik qollash mesiliside bezi perqler bolushi mumkin."

Lékin Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining bildürüshiche, prézidént tramp bilen shi jinpingning 4‏-aydiki uchrishishida térrorluqqa qarshi hemkarliq ular alahide diqqet qilidighan mesililerning biri.

Atalmish islam döliti da'ish, amérika xelq'ara térrorluqqa zerbe bérish herikitining nöwettiki asasliq nishani. Xitay bolsa "Xelq'ara diniy ashqunluq"ning küchlük tehditige uchrap kéliwatqanliqini, da'ishning terkibidiki sherqiy türkistan qoralliq guruhlirining zor xewpke aylan'ghanliqini otturigha qoyup, döletlerni bulargha qarshi xelq'ara hemkarliqqa chaqirip kéliwatqan bir dölet.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen, amérika hökümiti xitayning térrorluqqa qarshi hemkarliq telipige hushyarliq bilen mu'amile qilishi kéreklikini bildürdi.

U mundaq deydu: "Bush hökümiti 11 ‏-séntebir weqesidin kéyin, mesilen, sh. T. I. H. Dégenni b d t we amérikining tizimlikige kirgüzgendek, tramp hökümiti yene qayta shu teshkilatni yaki da'ishning ichidiki Uyghurlarni térrorluq tizimlikige kirgüzüshi mumkin. Bu xitaygha bir destek bolidu. Amérika gerche bir teshkilatni kirgüzse, xitay uni kéngeytip, öz xelqige we pütün dunyagha hemme Uyghurni shu boyiche körsitip mangidu. Hazir weten ichide xitayning Uyghurgha zulumi misli körülüp baqmighan bir derijide éship, xelqni changgiligha éliwaldi. Emdi bundaq bir shara'it kelse, kochidiki qirghinchiliq téximu ochuq bolup kétish éhtimali zor. Buning aldini élish üchün hemmimiz tirishishimiz kérek. Buninggha qurultayning orunlashturushi bar. Emdi amérika Uyghur birleshmisi qurultaygha masliship, özimizning endishilirini ulargha yetküzüp, bundaq ehwalning aldini élishqa tirishimiz."

Biraq ilshat hesen ependining bildürüshiche, amérika ilgiri xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliq mesilisige izchil musape qoyup kelgen. Ilshat hesen, shunga, tramp hökümitining xitay bilen undaq qoyuq hemkarliq élip bérishi gumanliq, dep qaraydighanliqini eskertti.

Ilshat hesen: "Burundin tartip xitay bilen amérika hökümitining otturisida térrorluqqa qarshi urushta melum derijide uchur almashturushi bolup kelgen. Emma undaq birlikke kéleligen emes. Chünki, amérika dewatqan térrorluq bilen xitay dewatqan térrorluq ikki xil uqum. Xitay öz xelqining zulum astidiki qarshiliqining hemmisini térrorluq, deydu. Emma gherb dunyasi undaq qarimaydu. Méningche, tramp hökümitimu undaq qarap ketmeydu. Shunga, xitay bilen unchilik yéqin hemkarliship ketmeydighu, dep oylaymen" dédi.

Lékin wéy jingshing ependining qarishiche, xitay bilen amérika bu qétim hemkarliqni kéngeytishke kélishkenlikini élan qilghan bolsimu, biraq téllirsonning ziyariti otturidiki héchqandaq bir ixtilapni hel qilmighan.

Wéy jingshing mundaq deydu: "Hazir tramp hökümitining xitaygha tutqan omumi pozitsiyesi nisbeten qattiq. Bolupmu shimali koréye we soda mesiliside, bu ikki mesile tramp hökümiti choqum qilmisa bolmaydighan mesile. Téllirsonning xitaygha bérip, bu her ikki mesilide héchqandaq netije alalmighanliqigha qarighanda, 4-aydiki bashliqlar söhbitining özi bir mesilige aylinip qaldi. Trampning shi jinpingni qandaq kütüwélishi, kütemdu‏-kütmemdu, buning özi bir mesile. Chünki, ikki dölet rehbiri körüshkende uning choqum bir netijisi bolushi kérek. Ikkisining biri muresse qilishi shert. Ehwaldin qarighanda héchkim muresse qilmighandek qilidu. Wang yining sözidin qarighanda, xitay hökümiti muresse qilghandek emes. Bu ehwalda bir-birini hörmet qilish dégen gep quruq gep."

Téllirsonning béyjingda qollan'ghan diplomatik tili noqul "Nyuyork waqti géziti"ni bi'aram qilmighan. Bu yene amérikiliq mutexessislerni bi'aram qilghan. Amérikiliq mutexessis robért dali 22‏-mart amérika "Tashqi siyaset" zhurnilida élan qilghan maqaliside, téllirsonning qollan'ghan taktikisini yaxshi oylashmighan we xata yolgha bashlishi mumkin, dep tenqid qildi.

Uning qeyt qilishiche, "Bir-birini hörmetlesh" dégen bu söz nahayiti müjmel uqum bolup, bu sözni bir-birining négizlik menpe'etini étirap qilish, dégen menide ishlitishke bolidu.

Robért dali maqaliside agahlandurup, "Amérikiliqlar xitayning négizlik menpe'eti tibet, teywen, shinjangni öz ichige alghandin bashqa, amérikining négizlik menpe'eti bolghan gherbiy tinch okyan'gha kéngiyip, uninggha chiqishidin endishe qilidu" dégen.

Toluq bet