Кишилик һоқуқ тәшкилатлири америка һөкүмитини уйғур мәсилисидә кәскин болушқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2013.07.29

Кишилик һоқуқ тәшкилатлири америка-хитай кишилик һоқуқ диалогиниң мәнилик өткүзүлүшини, диалогда америка вәкилләр өмикиниң уйғур мәсилисини кәскин оттуриға қоюп, бир нәтиҗә һасил қилишини үмид қилди.

Америка билән хитай 30, 31-июл күнлири хитайниң күнмиң шәһиридә кишилик һоқуқ диалоги өткүзиду. Америка дөләт ишлар министирлиқи өткән җүмә күни елан қилған баянатида, аз санлиқ милләтләр мәсилиси, диний әркинлик, әмгәк һоқуқини өз ичигә алған бир қатар мәсилиләрни музакирә қилидиғанлиқини билдүргән.

18-Нөвәтлик америка-хитай кишилик һоқуқ диалоги өткүзүш 10 вә 11-июл күнлири вашингтонда өткүзүлгән америка-хитай истратегийә вә иқтисад диалогида қарар қилинған.

Диалог һарписида германийә хәтәр астидики милләт вә хәлқләр тәшкилати диалогни қоллайдиғанлиқини билдүрүп, бирақ диалогниң рәсмийәт характерлик болуп қалмаслиқини, униң үнүмигә қарап давамлаштуруш яки давамлаштурмаслиққа қарар қилишни тәләп қилди.

Америка билән хитай кишилик һоқуқ диалоги елип бериватқанға 20 йил болуп қалған болсиму, бирақ диалогниң үнүми кишилик һоқуқ тәшкилатлирини үмидсизләндүрүп кәлгән.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, диалог хитай кишилик һоқуқ хатирисигә һечқандақ өзгириш елип кәлмигән.

Хәтәр астидики милләтләр вә хәлқләр тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул хадими улрих делиус, диалогниң мәқсити сөһбәт өткүзүш әмәс, кишилик һоқуқни яхшилаш болуши керәк, дәп көрсәтти.

Улрих делиус: әлвәттә, аз санлиқ милләтләр әһвалини, болупму уйғурларниң әһвалини оттуриға қоюш яхши пикир. Бирақ рәсмий сөһбәт күнтәртипниң қандақ болидиғанлиқи, америка вәкиллириниң бу мәсилиләрни қандақ рәвиштә оттуриға қойидиғанлиқи изчил бир мәсилә болуп кәлди. Аз санлиқ милләтләр мәсилиси америка һөкүмити көңүл бөлидиған асаслиқ мәсилә икәнлики бизгә мәҗһул. Кишилик һоқуқ диалогини шәртлик давамлаштурушниң өзи бәзи соалларни пәйда қилиду. Әгәр сиз өткән 10 йиллиқ диалогтики пакитларни мулаһизә қилсиңиз, еһтимал һечқандақ үнүми болмиғанлиқини һес қилисиз.

Диалогниң нәтиҗилик болушидики муһим амилларниң бири, униң мәқсити кишилик һоқуқ һәққидә өз ара пикри алмаштуруш болуп қалмаслиқи, бәлки кишилик һоқуқни яхшилаш болуши керәк. Әгәр сиз әһвални мулаһизә қилсиңиз, диалог өткүзүлгән болсиму, бирақ кишилик һоқуқ әһвалида һечқандақ өзгириш болмиғанлиқини байқайсиз. Сиз кишилик һоқуқ әһвалида өзгириш болмиса, диалогни тохтитишиңиз керәк. Болмиса, сөһбитиңизниң һечқандақ үнүми болмайду, дәп көрсәтти.

Лекин, америка дөләт ишлар министирлиқи баянатчиси җейн псаки өткән җүмә күни елан қилған баянатида мундақ дегән: кишилик һоқуқни алға сүрүш америка ташқи сияситидики ачқучлуқ мәсилә. Бу хитайға қаратқан сияситимизни өз ичигә алиду. Биз мәзкур мәсилә үстидә хитай билән сәмимий вә чоңқур музакирә елип беришни қәтий давамлаштуримиз.

Униң билдүрүшичә, бу қетим күнмиңда өткүзүлидиған икки тәрәп қанун билән идарә қилиш, диний әркинлик, ипадә әркинлики, әмгәк һоқуқи, аз санлиқ милләтләр мәсилиси вә башқа кишилик һоқуқ мәсилилирини музакирә қилидикән.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлири америка-хитай кишилик һоқуқ диалогини қоллисиму, бирақ хитайниң кишилик һоқуқни башқа мәсилиләрдин айрип қариши уларни биарам қилип кәлгән.

Хәтәр астидики милләтләр вә хәлқләр тәшкилатидики улрих делиус, ғәрб әллириниң кишилик һоқуқ билән башқа мәсилиләрни бирләштүрүп қариши керәкликини билдүрди.

У мундақ деди: биз бу мәсилидә явропа иттипақи биләнму охшаш вәзийәткә дуч кәлдуқ. Улар кишилик һоқуқни башқа мәсилиләрдин айрип қариди. Бу әпсуслинарлиқ һәрикәт. Биз буни қаттиқ тәнқид қилип кәлдуқ. Чүнки бу, биздә америка вә явропа иттипақи хитай билән болған әң муһим диалогида кишилик һоқуқни оттуриға қоюшқа көңүл бөлмәйду, дегән тәсират пәйда қилған. Улар хитай билән айрим кишилик һоқуқ диалоги қуруп, бәзи кишилик һоқуқ тәшкилатлири, америка җамаәт пикри вә ғәрб ахбаратниң әндишилирини оттуриға қоюп кәлди. Лекин бу әмәлий чарә әмәс. Биз чоқум кишилик һоқуқ мәсилисини башқа муһим диалоглар билән бирләштүрүшимиз керәк.

Делиус әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмитини кишилик һоқуқ мәсилисидә йол қоюшқа мәҗбурлашниң әң үнүмлүк йоли, униңға қаттиқ бесим ишлитиштур. Униңға бир-икки йиллиқ мөһләт берип, бу мөһләт ичидә кишилик һоқуқ хатирисини яхшилимиса, диалогни тохтитидиғанлиқини билдүрүш.

Бу нөвәтлик америка-хитай кишилик һоқуқ диалоги уйғур елидә вәзийәт кәскинлишип, хитай һөкүмити бастурушни күчәйткән, пичан наһийәсиниң лүкчүн, хотәнниң ханериқ йезилирида қанлиқ вәқәләр йүз берип, нурғун адәм өлгән бир мәзгилдә ечилиду. Хитай һөкүмити лүкчүн вәқәсидә 35 адәм өлгәнликини елан қилған. Хотән ханериқ вәқәсидә хитай аманлиқ күчлириниң уйғур намайишчиларға оқ чиқирип, нурғун адәмни етип өлтүргәнлики илгири сүрүлгән. Д у қ хәлқара җәмийәтниң уйғур елидә тәкшүрүш елип берип, юқириқи қанлиқ тоқунушларниң һәқиқий әһвалини ениқлап чиқишни тәләп қилған.

Д у қ йәнә, америкиниң хитай билән өткүзгән кишилик һоқуқ диалогида диний мәһбуслар мәсилисини, “5-июл вәқәси” дә ғайиб болған уйғурларниң из дерикини қилишни тәләп қилип кәлгән. Америка һөкүмити 10 вә 11-июл күнлири өткүзүлгән америка-хитай истратегийә- иқтисад диалогида, хитайниң уйғурларға тутқан муамилисидин әндишә қиливатқанлиқини билдүргән иди.

Делиус әпәнди, уйғур елидә йеқинда йүз бәргән қанлиқ тоқунушлар һәққидә тохтилип, хитай һөкүмитиниң бу вәқәләрдики реаксийисини тәнқид қилди.

У: бизниң қаришимизчә зораванлиқ давамлишиватиду. Бу вәқәләр шәхсләрниң индивидуал зораванлиқ һәрикити болуп, террорчиларниң яки һәрқандақ бир гуруһниң тәшкиллик һәрикити әмәс. Қисқиси, бу үмидсизләнгән шәхсләрниң индивидуал һәрикити, халас. Бу уйғур мәсилисиниң йәнила интайин муһим мәсилә икәнлики, шәрқи түркистан мәсилисини һәл қилишниң һечқандақ чариси тепилмиғанлиқини көрситиду. Биз хитай һөкүмитиниң бихәтәрлик тәдбирлири тайиниш мәсилә һәл қилмақчи болғанлиқини тәнқид қилдуқ. Уйғур хәлқигә техиму қаттиқ бесим ишлитиш, хусусән һәрбий бесимға, сақчиниң бесимиға, бихәтәрлик бесимиға тайиниш тоқунушни техиму улғайтиду. Хитай хәлқ җумһурийитиниң сияситигә болған үмидсизликни күчәйтиду. Әпсуслинарлиқи, бу шәрқий түркистан мәсилисини тинч һәл қилишқа бузғунчилиқ қилиду, дәп көрсәтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.