Рабийә қадир: нөвәттики мәсилә-уйғур мәсилисиниң обама-ши җинпиң сөһбитидә оттуриға қоюлуши

Мухбиримиз әркин
2015-08-20
Share
rabiye-qadir-yaponiye.jpg Д у қ рәиси рабийә қадир ханим мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөз қилмақта. 2013-Йили 2-июн, токйо.
AFP

Ши җинпиң америка-хитай мунасивити хитайниң җәнуби деңиздики игилик һоқуқ тәлипи, пул курсини өстүрүши, америкиға қаратқан тор һуҗуми қатарлиқ мәсилиләр сәвәблик кәскинлишип кәткән, америка дөләт мәҗлиси президент обамаға ши җинпиң билән көрүшкәндә кишилик һоқуқни кәскин оттуриға қоюшни тәләп қилип, күчлүк бесим ишлитиватқан мәзгилдә америкини зиярәт қилиду.

Рабийә қадир ханим, "биз обаманиң бу қетим ши җинпиң билән көрүшкәндә хитай қайтуруп кәткән уйғур мусапирлириниң әһвалини сүрүштүрүштүрүшини тәләп қилдуқ" деди.

Рабийә қадир: өткәндә тайландтин бизниң қечип чиққан мусапирлиримизни хитай һөкүмити елип кәтти. Уларниң тәқдири қандақ болди, уларни қандақ қиливатиду, биз һазир уларни уқмаймиз. Шуңа, биз америка һөкүмитиниң уларниң мәсилисини сүйлишини вә арқидин тәқиб қилишини тәләп қилдуқ.

Шундақла йәнә бу қетим (обама) көрүшкәндә оттуриға қоюш тәлипимизни йәткүздуқ. Буниңдин башқа түрмидә йетиватқан нәччә миң гунаһсиз уйғурларниң мәсилиси, илһам тохтини қоюп бериши һәққидә, хитай һөкүмитиниң һазирқи зораванлиқни тохтитиши, қанунсиз адәм өлтүрүш, бесип кирип аилиләрдә адәм өлтүрүш, диний әркинликни дәпсәндә қилиш, дуня террорлуқ һәрикитидин пайдилинип, гунаһсиз уйғурларни тутқун қилиш вә өлтүрүшни тохтитишни тәләп қилдуқ.

Мухбир: дөләт ишлар министирлиқиниң ахбаратида бу мәсилиләрниң йеқинда өткүзүлгән кишилик һоқуқ деалогида оттуриға қоюлғанлиқи қәйт қилинған. Бу сөһбәтниң нәтиҗисигә қандақ қарайсиз? америкиниң позитсийәсигә вә хитайниң инкасиға?

Рабийә қадир: америка һөкүмитигә рәһмәт. Хитай һөкүмити билән сөһбәт өткүзгәндә америка дегәндәк бу мәсилиләрниң һәммини оттуриға қоюпту. Наһайити хош болдуқ. Гәрчә хитай һөкүмити бу нәрсиләрни һазирла өзгәртәлмисиму, лекин америкиниң бу мәсилиләрни оттуриға қоюп, хитайниң уйғурларни бастуруватқанлиқини инкас қилиши, хитай һөкүмитигә уйғур мәсилиси сениң ички мәсиләң әмәс, бу дуня арилишидиған мәсилә, дәп сигнал бәргәнлики, дәп қараймән.

Бу қетим ши җинпиң келиш алдида туруватиду. Йәнила биз ши җинпиң кәлгәндә америкиниң гунаһсиз тутқун қилинғанлар, йоқап кәткәнләр, мусапирлар, чәтәлдә паалийәт қиливатқанларниң аилә тавабиатлириға зиян селишни тохтитиши, қолға елинған мухбирлар вә зиялийларниң қоюп берилишини оттуриға қоюшни тәләп қиливатимиз.

Мухбир: алдинқи күни америка дөләт мәҗлисиниң җуңго комитетида бәзи сөһбәтләрдә болдиңиз. У йәрдики мунасивәтлик мәҗлис әзалириниң, алақидар һөкүмәт даирилириниң адәмлири билән көрүшкәнликиңиз һәққидә хәвәрләрни алдуқ. Бу йәрдики көрүшүшму шу ши җинпиңниң келиши вә уйғур мәсилисини униң алдиға қоюшқа даир сөһбәтмити у?

Рабийә қадир: биз барған америкиниң һәрқандақ йеридә биз дегән гәпни биздин бурун бизниң алдимизға қоюватиду. Биз әлвәттә бу мәсилиләрни қойимиз. Биз уйғур мәсилиси бизниңла мәсилә әмәс, пүтүн дуняниң мәсилиси дәватимиз.

Шуңа, биз барған комитетларда биз оттуриға қойған мәсилилиримизниң чоқум америка һөкүмитигә йетип баридиғанлиқини, ақсарайни, дөләт ишлар министирлиқини бу қетим бундақ мәсилиләрни ши җинпиңға чоқум дәйду, дәп қараймиз.

Мухбир: дөләт мәҗлисидики сөһбәт һәққидә бир аз конкретрақ тохталған болсиңиз? улар немиләрни деди?

Рабийә қадир: кишилик һоқуқ комитетлириниң рәһбәрлириниң һәммиси билән көрүштуқ. Хитай комитетиниң рәһбәр вә тәтқиқатчилириниң һәммиси билән көрүштуқ. Улар вәзийәтни давамлиқ тәқиб қилип туруватқанлиқи, өзлириниң издиниватқанлиқини ейтти.Биз әмди дөләт мәҗлисидә гуваһлиқ бериш йиғини өткүзүп, уйғурлар дуч келиватқан нөвәттики мана мушундақ мәсилиләрни аңлитишни тәләп қилдуқ. Улар мушу йеқинда өзлириниң буниңға җаваб беридиғанлиқини ейтти.

Мухбир : ахирқи бир соал шу, һазир оғул вә нәврилириңизниң (вәтәндә) еғир тәқиб астида икәнлики, уларниң иқтисади қоршавда қалғанлиқиға даир хәвәрләрни аңлидуқ. Уларниң әһвали һәққидә бир аз тохтилип баққан болсиңиз. Уларниң әһвали қәйәрдин қәйәргичә?

Рабийә қадир: хитай һөкүмити мениң абликим, алим баламни вақти тошуп қоюп бәрди. Һазир түрмидә һечқандақ оғлум қалмиди. Қизим рошәнгүл, алим, абликим, адил, қаһар қатарлиқ 5 пәрзәнтим, нәврилирим, қериндаш- туғқанлирим болуп 100 дин артуқ аилә әзалирим бар.

Уларниң әһвали интайин еғир. Бири, иқтисади чиқиш йоли йоқ. Һечқайсиниң иш орни йоқ. Алий мәктәпни пүткүзгән нәврилиримгичә өйниң ичидә олтуруватиду. Әгәр улар ишләймән, дәп бир йәргә барса, уларниң кимлики сайрап кетидикән. Уларға һечқандақ иш берилмәйдикән.

Улар башқа вилайәт, наһийәләргә барса уларни халиғанчә тутқун қилип, харлап, кимликини йол-йолда тәкшүридикән. Компютерға салғандин кейинла мениң балилиримға қопаллиқ, харлаш, һақарәт башлинидикән.

Уларниң һечқандақ тиҗарәт қилиш, җан беқиш йоли йоқ. Уларниң ашханиси тартивелинди, уларниң иҗаригә қойған орунлирини тартивалди. Мал-мүлки тоңлитип қоюлди. Балиларниң һечқандақ чиқиш йоли қалмиғанлиқи үчүн бу мәсилидә өзүм мунасивәтлик орунлар билән көрүшүп, балилиримни қайтуруп чиқиш үчүн бу һәрикәтни биллә елип бериватимән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт