Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати лагерлар мәсилисини системилиқ йәкүнлиди

Мухбиримиз әзиз
2018-09-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Баш штаби вашингтондики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати йеқинда уйғур дияридики лагерлар һәққидә тәйярлиған зор һәҗимлик доклатиниң муқависи.
Баш штаби вашингтондики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати йеқинда уйғур дияридики лагерлар һәққидә тәйярлиған зор һәҗимлик доклатиниң муқависи.
www.hrw.org

Уйғурлар диярида сан вә көләм җәһәттә шиддәт билән ешип бериватқан лагерлар мәсилиси һәққидә «хитай кишилик һоқуқ һимайичилири» тәшкилати б д т ға мәхсус темидики доклатни сунған һәмдә аз дегәндиму үч милйон кишиниң бу лагерларниң зиянкәшликигә учраватқанлиқини билдүргәндин кейин дуня миқясида зор ғулғула қозғалған иди. 10-Сентәбир күни кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати буниңдинму зор һәҗимдики мәхсус доклатни елан қилип, лагерларниң ички қисмидики әһваллар, униңда көзлиниватқан муддиа вә башқа мәсилиләр һәққидә тәпсилий мәлуматлар бәрди.

«Идийәви кесәлликни йоқитиш» дәп мавзу қоюлған мәзкур доклатни кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хадими мая ваң тәйярлиған болуп, пүткүл доклат алтә бабқа бөлүнгән. Бу доклатта алди билән уйғурлар дияриниң омуми әһвали һәққидә чүшәнчә берилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға зулум селишни мәқсәт қилған һазирқи сиясәт вә тәдбирлириниң тасадипий оттуриға чиқип қалған һадисә әмәслики, буниң хитай һөкүмити өткән атмиш йил мабәйнидә охшимиған дәриҗидә иҗра қилип кәлгән уйғурларға қарши сиясәтләрниң әң юқири пәллиси икәнлики ениқ вә аддий шәкилдә чүшәндүрүлиду. Андин уйғурларни хитай дөлитигә «садиқ» қилип чиқишни көзлигән «қаттиқ зәрбә бериш» һәрикитиниң лагерларға қамиливатқан милйонлиған уйғурни қандақ қийнақ вә бастурушларға мәһкум қиливатқанлиқи системилиқ баян қилиниду.

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити бу лагерларни йеңи ачқан мәзгилләрдә бир қисим кишиләрни «тәрбийәләш» кә әвәтидиғанлиқини җакарлиған. 2017-Йили март ейида «хитай коммунистик яшлар иттипақи шинҗаң шөбиси» бу һәқтә уқтуруш чиқирип тәрбийәләшниң мәқсити вә башқа мәсилиләр һәққидә тохталған. Шундақла мушу арқилиқ өзлириниң лагерларни кеңәйтишини «хәлқ аммисиға ғәмхорлуқ қиливатқан» һәрикәт қилип тәсвирләп, өзлириниң қиливатқанлирини йоллуқ қилип көрситишкә урунған. Бу хилдики тәшвиқатларда бу һал толиму ашкара оттуриға қоюлған.

Доклаттин мәлум болушичә, бу хил «тәрбийәләш» кә әвәтилидиған уйғурлар «ишәнчлик», «адәттикичә» яки «ишәнчсиз» дәп үч дәриҗигә айрип чиқилғандин кейин шуниңға мас һалда охшаш болмиған «тәрбийәләш» нуқтилириға әвәтилгән. Буниңда йәнә «икки йүзлимичилик» бойичә сәпкә айрилған кишиләрму зор санни тәшкил қилған. Әмма нөвәттә мәлум болуватқан учурлар вә гуваһчиларниң баянлири «тәрбийәләш» ниң характери әмәлийәттә хитай һөкүмити елан қилғандин ғайәт зор дәриҗидә һалқип кәткәнликини көрсәтмәктикән.

Бу қетимқи доклатни тәйярлаш җәрянида нәччә онлиған шаһитлар зиярәт вә сөһбәтни қобул қилған. Улар тәмин әткән әһваллар лагерларға қамалған кишиләрниң сақчиларниң қолиға чүшкән вақиттин тартипла мәҗбурий сорақ қилиниш, җисманий қийнаққа тартилиш, кесәл болуп қалғанда давалиналмаслиқ, инсанлиқ иззити болмаслиқ дегәндәкләрниң һәммисини баштин кәчүргән. Гуваһчиларниң баянлири бу һәқтики әһвалларниң кишиләр тәсәввур қилғандин нәччә он һәссә ешип кәткәнликини көрсәткән.

Мая ваң бу һәқтә сөз қилғанда һазирқи уйғурлар дуч келиватқан әһвални қисқичә қилип мундақ тәсвирләйду: «һазир хитай һөкүмити түркий тиллиқ мусулманларни зор көләмдә бастуруватиду. Улар зор санда ‹тәрбийәләш' мәркәзлиригә әвәтилмәктә. Улар бу җайда инқилабий нахшиларни ейтиш билән биргә хитайчә өгинишкә мәҗбурланмақта. Бундақ җайларға қамалған түркий тиллиқ мусулманлар үчүн ‹әссаламуәләйкум әләйкум' дәп саламлишиш әсәбийликниң аламити болуп қеливатиду, улар буниң орниға хитайчә саламлишишқа мәҗбурлиниватиду. Буни рәт қилғанлар яки алақидар дәрсләрни өгинәлмигәнләр ялғуз камерға қамилиш, тамақ берилмәслик, 24 саәт өрә турғузуп қоюш яки шуниңға охшаш инсанниң есигә кәлмәйдиған җазаларға буйрулиду. Бу хил җазаларға дуч келиватқан кишиләрниң зор бир қисми чәтәл билән бағлинишлиқ болған кишиләр. Йәни улар чәтәлгә саяһәткә чиққан яки чәтәлдикиләр билән қоюқ алақидә болуп кәлгән кишиләр. Қалғанлири болса сақал қойған, яғлиқ чигкән дегәндәк сәвәбләр билән соланғанлар.»

Доклатта көрситилишичә, милйонлиған уйғурни лагерларға солаш биләнла иш түгимигән. Лагер сиртидики кишиләрниң бир даиридин йәнә бир даиригә йөткилиши қатму-қат тәкшүрүшләр арқилиқ ишқа ашидиған вәзийәт һәммила җайға кеңәйгән, кишиләрниң паспорт елип хитайдин айрилиши кишиләр ойлашқиму җүрәт қилалмайдиған ишларға айланған. Лагер сиртидикиләр болса айиғи чиқмас «сиясий өгинишләр» дә өзлириниң сиясий мәвқәсини өзгәртиш, миллий кимликидин ваз кечишкә дәвәт қилинған.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң мудири софей речардсон ханим бу һәқтә тохталғанда мундақ дәйду: «уларниң дини, мәдәнийити вә тили дегәнләр уларниң сиясий җәһәттики ‹садақәтсизлики' ниң дәлили болуп қалмақта. Болупму буниңдин икки йил илгири йеңидин партийә секретари болуп йөткилип кәлгән чен чуәнго ишқа чүшкәндин буян хитай һөкүмити ‹қаттиқ зәрбә бериш' һәрикитини омумлаштурди. Бу һәрикәтниң мәқсити қәғәз йүзидә ‹террорлуқниң тәһдитини түгитиш' дәп тәсвирләнгән болсиму, әмәлийәттә пүткүл район тәвәсидә давам қиливатқан зор көләмлик дәпсәндичилик вә бастуруш һәрикәтлирини йоллуқ қилип көрситишниң баһаниси болуп қалди. Барғансери кеңийиватқан ‹тәрбийәләш мәркәзлири' дәл мушундақ һадисиниң бири болуп, кишиләр бу җайларда хитай компартийәсигә вә хитай һөкүмитигә өз садақитини билдүрүшкә мәҗбурланмақта. Һазир бу җайға бир милйон киши қамалған болсиму, бу хилдики халиғанчә қолға елиш вә мәҗбурий қәсәм қилдуруш һәрикәтлириниң һечқандақ қануни асаси йоқ. Шинҗаңдики бу сиясий лагерларда давам қиливатқан һаят асасий җәһәттин бир-биридин пәрқ қилип кәтмәйду. Көплигән алимлар вә мутәхәссисләр һазирқи шинҗаңни һазирқи заман сақчи дөлити, дәп тәсвирләватиду.»

Мәлум болушичә, бу қетимқи доклатни тәйярлаш җәрянида шу хилдики лагерларға вә түрмиләргә қамалғанлардин 50 нәччә уйғур шаһит гуваһлиқ бәргән болуп, бу шаһитларниң баянлири лагерларниң ички қисмидики әһвалларни чүшиништә бәкму муһим һесаблинидикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт