Малайшиядики 11 нәпәр уйғурниң әһвали америка вә хәлқара органларниң диққитини қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2018-02-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
109 Уйғурни тайландтин хитайға елип маңған көрүнүш. 2015-Йили 9-июл.
109 Уйғурни тайландтин хитайға елип маңған көрүнүш. 2015-Йили 9-июл.
CCTV

Малайшияда тутуп турулуватқан 11 нәпәр уйғурларниң хитайға қайтурулуш хәвпи җиддий әндишә қозғимақта. Америка дөләт ишлири министирлиқи вә хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати қатарлиқлар буниңға инкас қайтуруп, малайшияни бу уйғурларни хитайға қайтурмаслиққа чақирди.

Алдинқи күни ройтерс агентлиқи малайшиялиқ бир сақчи әмәлдариниң сөзигә асасән, малайшияда тутуп турулуватқан 11 нәпәр уйғурниң нөвәттә хитайға қайтурулуш хәвпидә туруватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң малайшиядин бу уйғурларни қайтуруп беришни тәләп қиливатқанлиқини хәвәр қилған иди. 

Хәвәр елан қилинғандин кейин, тутқундики уйғур мусапирларниң тәқдири җиддий әндишә пәйда қилди. Бүгүн америка дөләт ишлири министирлиқиниң баянатчиси ройтерс агентлиқиға қилған сөзидә малайшиядики 11 нәпәр уйғурниң хитайға қайтурулуш хәвпидә туруватқанлиқи һәққидики хәвәрдин әндишиләнгәнликини билдүргән. У мундақ дегән: «биз хитай һөкүмитини хәлқара кишилик һоқуқ нормилириға һөрмәт қилишқа, хитайға қайтурулғанларниң һоқуқлириға һөрмәт қилип, қануний җәрянларниң очуқ-ашкарилиқи вә адиллиқиға капаләтлик қилишқа чақиримиз.» 

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати бүгүн бу һәқтә мәхсус баянат елан қилип, «малайшия һөкүмити 11 нәпәр уйғурниң хитайға қайтурулмаслиқиға капаләтлик қилиши керәк,» дегән. Улар бу уйғурларниң б д т мусапирлар мәһкимисигә дәрһал тизимлитиш имканиға ериштүрүлүши керәкликини әскәрткән. 

Америкидики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң башлиқи өмәр қанат әпәнди бүгүн радийомизға қилған сөзидә, америка һөкүмитиниң юқириқи баянатини қарши елиш билән биргә йәнә хәлқара җәмийәтни малайшия даирилиригә қарита йәниму бесим пәйда қилишқа чақирди. 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бүгүн елан қилған доклатида бундин илгири тайланд вә малайшия қатарлиқ дөләтләр тәрипидин хитайға қайтуруветилгән уйғурлар барлиқини, мәсилән, алдинқи йили тайланд һөкүмити 100 дин ошуқ уйғурни қайтурувәткәндин бери улардин һечқандақ хәвәр алғили болмиғанлиқини билдүргән. Униңда ейтилишичә, малайшия һөкүмити 2012-йили 31-декабир күни 6 нәпәр уйғурни хитайға өткүзүп бәргән. Әйни чағда улар бу уйғурларниң мусапирлиқ салаһийити б д т мусапирлар ишханиси тәрипидин тизимға елинип тәкшүрүлүватқан туруқлуқ, уларниң сахта паспорт билән малайшиядин 3-дөләткә кәтмәкчи болғанлиқини илгири сүрүп туруп хитайға қайтурувәткән. Шундин бери кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати яки хитай һөкүмитидин яки малайшия һөкүмитидин бу 6 нәпәр уйғурниң ақивити һәққидә һечқандақ учур алалмиған. 

Бүгүн хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси гең шуаң мухбирларниң бу һәқтики соалиға җаваб бәргән. У 11 нәпәр уйғурни малайшиядин тәләп қилиш ишидин хәвири йоқлуқини илгири сүргән. Әмма у «хитай һөкүмити қанунсиз көчмәнләргә мунасивәтлик мәсилиләрни һәр вақит хитай қанунлириға асасән бир тәрәп қилиду,» дегәнни әскәрткән. 

Өмәр қанат әпәнди хитай һөкүмитиниң вәқәни «қанунсиз көчмән» мәсилисигә айландуруп диққәт буримақчи болуватқанлиқини, уйғурлар мәсилисиниң «қанунсиз көчмәнлик» тин түптин пәрқлиқ икәнликини әскәртти. 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири комитетиниң директори брад адамсму баянатта йәр алған сөзидә уйғурларниң хитай һөкүмитиниң қаттиқ бесими вә сиясий тәқибләшлиригә учраватқанлиқини әскәрткән. У мундақ дегән: «хитайға қайтурулған уйғурларниң қамаққа елиниши вә қейин-қистаққа учриши ениқ. Шуңа малайшия һөкүмити өзиниң уйғурлуқ етник кимликини илгири сүргән һәрқандақ кишини қәтий һалда хитайға қайтурмаслиқи керәк,» дегән.

Мәзкур орган вә шундақла ройтерс агентлиқи уйғурларға қаритиливатқан сиясий, миллий вә дини бесимниң күнсайин күчийип кәткәнликини, кейинки йилларда йүзлигән, һәтта миңлиған уйғурларниң җенини елип қечишқа мәҗбур болғанлиқини билдүргән. Америкадики «әркинлик сарийи» ниң тәтқиқатчиси сараһ кук ханим болса хитай һөкүмитиниң уйғур мусулманлириға қаратқан бундақ еғир сиясәтлирини тохтитиш үчүн америка вә явропа демократик әллириниң хитайға бесим ишлитиш билән биргә, дуняда хели зор салмақни егәләйдиған мусулман дөләтлири вә хәлқиниңму қарап турмаслиқи керәкликини билдүрди. У сөзидә «уйғурлар бундақ вәзийәттә туруватқанда арзуйимиз мусулман әллиридин, мәсилән, сәуди әрәбистан, пакистан қатарлиқ дөләтләрдин наһайити қаттиқ инкаслар келиши керәк иди. Әмма әпсуски, бу дөләтләр хитайға йетәрлик инкас қайтурмайватиду. Бир қанчә йиллар аввал, бир парчә рәсим сәвәбидин мусулман әллиридә қандақ намайишлар болуп кәткини һәммимизгә аян. Әмма бу дөләтләр хитайға кәлгәндә шуниңға охшаш қаршилиқни көрсәтмәйватиду. Мәнчә, зор хәлқара бесим һасил қилишта бу дөләтләрму рол елиши керәк,» деди. 

Малайшияда тутуп турулуватқан бу 11 нәпәр уйғур әслидә тайландниң малайшияға чегридаш садав базиридики тутуп туруш мәркизидә 2-3 йилдин бери тутуп турулуватқан иди. Улар 2017-йили 20‏-ноябир күни таң сәһәрдә җәмий 20 киши түрмидин қачқан. Әмма 5 нәпири тайландниң өзидә қолға чүшкән, қалған 15 кишиниң малайшия тәрәпкә өтүп кәткәнлики мәлум болған иди. Ройтерс агентлиқи өз хәвиридә нөвәттә малайшиядики бир қисим ғәрб әллири әлчиханилириниңму бу уйғурларни қайтурмаслиқ һәққидә малайшияға бесим ишлитиватқанлиқини хәвәр қилмақта.

Пикирләр (1)
Share

Исимсиз оқурмән

Қандақ қилсақ мушу гуңсәндаң биз яхши көрәр? бизгә ишинәр дәп шунчилик күчидуқ, дөләткә яхши көринимиздәп қилмиғанни қилдуқ, көргәнни көрмәскә салдуқ, әпсус, булар бизгә шунчилик өч икән... Қаршилашмақтин башқа һеч илаҗ йоқкән

Feb 12, 2018 12:52 PM

Толуқ бәт