Mari holizman: bizning ghayimiz ilham toxtini erkinlikke érishtürüsh

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-05-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay soti teripidin "Döletni parchilash" jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. 2014-Yili 23-séntebir, ürümchi.
Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay soti teripidin "Döletni parchilash" jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. 2014-Yili 23-séntebir, ürümchi.
CCTV


25 - May küni yawropa parlaméntida chaqirilidighan ilham toxtigha a'it ilmiy muhakime yighini toghrisida mezkur yighinni teshkilligen "Ilham toxti guruppisi" ning mes'ulliridin bash shtabi gérmaniyediki yawropa sherqiy türkistan birliki teshkilatining re'isi enwerjan we firansiyediki kishilik hoquq pa'aliyetchisi, xitayshunash mari holizman xanim bügün r f a arqiliq Uyghur jama'etchilikige yighin heqqide chüshenche bérip ötüsh istekliride bolghanliqini bildürdi.

"Ilham toxti guruppisi" ning mes'uli enwerjan ependining bildürüshiche, bu qétimqi yighinda amérika we yawropa elliridiki bir qisim akadémiklar, kishilik hoquq mutexessisliri, siyasetchiler ilham toxti hem Uyghur kishilik hoquq mesilisi toghrisida pikir bayan qilidighan bolup, bu yighin d u q bash shtabining teshebbusi hem maddiy we meniwi tereplerdin qollishi, "Ilham toxti guruppisi" ning teshkillishi, xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati, wakaletsiz milletler teshkilati qatarliq kishilik hoquq teshkilatlirining hemkarlishishi, yawropa parlaméntidiki millet wekili ilxan küchükning pidakarliqi bilen orunlashturulmaqtiken.

Firansiyelik kishilik hoquq pa'aliyetchisi we xitayshunas mari holizman xanim yighinning meqsiti heqqide toxtilip, mumkin qeder yawropa parlaméntidiki téximu köp kishining diqqitini ilham toxti mesilisige jelp qilishning asasiy nishan, ilham toxtini saxarof mukapatigha na'il qilishning tüp meqset, ilham toxtini erkinlikke érishtürüshning axirqi ghaye ikenlikini otturigha qoydi.

Mari holizman xanim mundaq dédi: "Biz 25 - may küni yawropa parlaméntida ilham toxti toghriliq bir yighin teshkillewatimiz. Meqsitimiz: yawropa parlaméntidiki téximu köp millet wekillirining ilham toxtigha bolghan hésdashliq we qollashlirini qolgha keltürüsh."

Mari xanim yene shularni tilgha aldi: "Proféssor ilham toxtining bir Uyghur ziyaliysi bolghanliqini, uning pikir erkinliki seweblik muddetsiz qamaq jazasigha uchrighanliqini, bu jazani intayin naheq bir jaza dep qaraydighanliqimizni, yawropa birlikining ilham toxtini saxarof mukapatigha layiq namzat dep tonushini iltimas qilidighanliqimizni bildürüsh, shundaqla ilham toxtigha erkinlik tileshtin ibaret axirqi ghayimizni jakarlash."

Enwerjan ependimu bu qétimqi yighinning we "Ilham toxti guruppisi" ning meqsiti heqqide téximu etrapliq chüshenche bérip, ilham toxti üchün qolidin kélidighan barliq charilerge muraji'et qilishning insaniy burch ikenlikini tekitlidi. U sözide, özlirining yene ilham toxti üchün némilerni qilidighanliqini izahlap ötti.

Firansiyelik kishilik hoquq pa'aliyetchisi, xitayshunash mari holizman xanim mundaq deydu: "Saxarof mukapatining menisi bilen pikir erkinlikining menisi bir gep. Ilham toxti bu mukapatqa eng layiq namzat. Ilham toxtining pikirliri xitay hökümiti üchün ziyanliq emes, eksiche paydiliq idi dep qaraymiz. Ilham toxti izchil halda pikir erkinliki prinsipidin paydilinip Uyghurlarning omumiy weziyiti, Uyghurlarning turmushi, Uyghurlarning medeniyiti, Uyghurlarning iqtisadiy ehwallirini tilgha aldi. U héchqachan sherqiy türkistanning musteqilliqini telep qilghan emes. Bu sewebtin xitay hökümitining uni muddetsiz qamaq jazasigha mehkum qilishini intayin éghir xataliq, belki jinayet dep qaraymiz."

Enwerjan ependi bolsa, ilham toxti mesilisi arqiliq Uyghur mesilisini xelq'aralashturushni yenimu ilgiri sürüsh, dunya jama'itining diqqitini Uyghurlargha merkezleshtürüshning zörürlükini tekitlidi.

Melumki, Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti xitay paytexti béyjingda turup Uyghurlarning kishilik heq - hoquqi toghrisida pikir bayan qilghan hemde xitay hökümitining milliy siyasitini eyibligenliki seweblik 2014 - yili 15 - yanwar tutqun qilinip, 23 - séntebir ürümchide "Bölgünchilik" jinayiti bilen eyiblinip muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi.

Mari xolizman xanim sözining axirida yene munularni tilgha aldi: "Ilham toxtigha oxshash herqandaq bir ziyaliyning xitayni öz ichige alghan halda, pütün dunyada erkin pikir qilish hoquqi bolushi kérek. Hazir xitay hökümiti eger eqelliy bir pikirnimu qobul qilalmaywatqan bolsa, u halda xitayda bundaq bir hoquqning mewjut emeslikini ispatlaydu. Shunga biz, yawropa birlikining bu yighinimizgha yüksek derijide diqqet qilishini, köplep wekil qatnashturushini we ilham toxtining kéler nöwetlik saxarof mukapatigha érishishini qollishini chin dilimizdin ümid qilimiz."

Enwerjan ependi sözining xatimiside, bu nöwet 25 - may yawropa parlaméntida ötküzülidighan yighinning omumi mezmuni toghrisida chüshenche bérip ötti. U sözide, mutexessislerning ilham toxtining saxarof mukapatigha layiq namzatliqi toghrisida izahatlar béridighanliqini tilgha aldi.

27 - Aprél xitay türmisidiki öktichi ziyaliy ilham toxtining martén ennals mukapatigha namzat körsitilgenliki élan qilin'ghandin kéyin, ilham toxtini qollash sadaliri chet'elde yenimu kücheydi.

Ötken ay yene bérlinda chaqirilghan Uyghur musapirliri ilmiy muhakime yighinida "Ilham toxti guruppisi" ning resmiy qurulghanliqi jakarlan'ghan idi.

Toluq bet