Tutqundiki Uyghur metbu'at xadimliri eske élindi

Muxbirimiz eziz
2018-05-02
Élxet
Pikir
Share
Print
2018-Yilliq dunya metbu'at erkinliki küni üchün ishlen'gen belge
2018-Yilliq dunya metbu'at erkinliki küni üchün ishlen'gen belge
Photo: RFA

Birleshken döletler teshkilati (b d t) her yili 3-may künini "Dunya metbu'at erkinliki küni" dep élan qilghan bolup, 1993-yilidin buyan bu kün dunya miqyasida xatirilinip kelmekte.

Bu yilqi xatire kün munasiwiti bilen b d t ning bash katipi antonyo gutérrés "2018-Yilliq dunya metbu'at erkinliki künide men herqaysi hökümetlerni metbu'at erkinlikini kéngeytishke hemde axbaratchilarni qoghdashqa chaqirimen. Metbu'at erkinlikini algha sürüsh emeliyette heqiqetni bilish yolidiki heqlirimiz üchün küreshkenliktur" dep körsetti.

Halbuki, Uyghurlar diyaridiki metbu'at erkinliki heqqide söz bolghanda xitay hökümiti izchil xitay asasiy qanunidiki "Puqralarning metbu'at hoquqi kapaletke ige qilinidu" dégen maddilarni tilgha alidu hemde özlirining bu jehettiki heqlerni qandaq qoghdawatqanliqi heqqide uzundin uzun wez éytidu. Xelq'aradiki insan heqliri teshkilatliri bolsa uzundin buyan xitay hökümitining metbu'at erkinlikini qattiq kontrol qilip kéliwatqanliqini hemde özi tüzüp chiqqan asasiy qanun maddilirigha özlirining bashlamchi bolup xilapliq qilip kéliwatqanliqini eyiblep kelmekte. Jümlidin Uyghur axbarat sahesining héchqachan bundaq erkinliktin behrimen bolup baqmighanliqini, eksiche köpligen shexslerning mushu sewebtin türmilerge mehkum bolushidin bu jehette Uyghurlarning qandaq zor bedellerni tölewatqanliqini körüwélishqa bolidighanliqini tekitleydu.

Uyghurlar diyaridiki metbu'at erkinliki heqlirining depsende bolushi heqqide söz bolghanda tebi'iy yosunda kishilerning yadigha téxi yéqinqi yillardila, yeni 2009-yilidiki "Ürümchi 5-iyul weqesi" din kéyin "Bölgünchilikke qutratquluq qilghan" dégen eyiblesh bilen bir qatar Uyghur axbarat xadimlirining qolgha élin'ghanliqi kélidu. Shular qatarida "Shinjang iqtisad géziti" ning muxbiri gheyret niyaz, "Ürümchi kechlik géziti" ning muxbiri niyaz qahar qatarliq kishiler qolgha élin'ghan hemde on nechche yildin qamaqqa höküm qilin'ghan idi. Shuningdek gülmire imin, dilshat perhat, nur'eli obul, nijat azad, memet turghun, tursun hézim qatarliq tor sahibliri qamaqqa höküm qilinip, ular bashquruwatqan "Selkin", "Diyarim", "Orxun Uyghur tarixi" we bashqa tor betler taqiwétilgen idi.

Yéqinda amérikigha yerleshken Uyghur ziyaliysi tahir hamut shexsen ashu xildiki metbu'at erkinlikini depsende qilish pa'aliyetlirige biwasite shahit bolghan kishilerning biri. U shu waqittiki ehwallar heqqide so'al sorighinimizda 2009-yili öktebir éyida qolgha élin'ghan muxbir gheyret niyazning ürümchidiki "5-Iyul weqesi" ge munasiwetlik mesililer heqqide öz qarashlirini xongkong muxbirlirigha bayan qilghanliqi, mundaqche éytqanda bir axbarat xadimida bolushqa tégishlik eng eqelliy kespiy exlaq ölchimide ish körgenliki üchün 15 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghanliqini tekitlep ötti.

Xitay hökümitining metbu'at erkinlikini depsende qilishta heqiqetni sözligenlerni eng aldi bilen nishan qilishi Uyghur axbarat xadimlirining teqib qilinishida eng roshen eks étidu. Bu heqte söz qilghan tahir hamut del gheyret niyazdek axbarat xadimlirining "Heqiqetni yaqlash istiki" ning "Öz béshigha bala" bolghanliqini tilgha aldi.

Xitay hökümitining Uyghur jem'iyitidiki metbu'at erkinlikini depsende qilishi yalghuz Uyghurlar diyari bilenla cheklinip qalghan emes. Béyjingdiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining "Uyghur biz" torini berpa qilip, xitay tordashlargha Uyghurlarning heqiqiy ehwalini, shuningdek Uyghurlarning sükütsiz qéliwatqan derd-peryadini anglitish urunushimu xuddi gheyret niyazdek aqiwetke duchar bolghan idi.

Ilham toxti béyjingda, yeni xitayning paytextidiki birqeder erkin bolghan siyasiy muhitta Uyghurlar heqqidiki birtereplime qarashlar, Uyghurlar heqqidiki betnamlar, Uyghurlarning obrazini xunükleshtüridighan yazmilar heqqide adil we toghra chüshenche bérish üchün özining asasiy qanunda belgilen'gen metbu'at erkinliki hoquqini ijra qilmaqchi, shundaqla bir tor bet qurup Uyghurlar heqqide toghra melumat bermekchi bolghan iken. Oylimighan yerdin ilham toxti qolgha élinip, uning oqughuchiliridin perhat xalmurat, shöhret tursun, abduqeyyum ablimit, mutellip imin, atikem rozi qatarliqlarmu uning bilen birlikte qolgha élindi.

Ilham toxtining metbu'at erkinlikidin behrimen bolushning ornigha "Döletning düshmini" ge aylinip qalghanliqi heqqide söz qilghan yawropadiki "Ilham toxti guruppisi" ning ezaliridin mariye xolzmen xanim buning diktatoriliq höküm sürgen bir memlikette bir omumyüzlük hadise hésablinidighanliqini bildürdi. U bu heqte mundaq deydu: "Xitay dunyadiki eng chong diktatora dölitidur. Xitay shu sewebtin söz erkinliki, étiqad erkinliki yaki metbu'at erkinliki dégen amillarni qopalliq bilen bir yaqqa qayrip qoyup, özige puqra bolup turuwatqan kishilerning heqlirini payxan qiliwatidu. Shu sewebtin xitay hazir tolimu xeterlik bir döletke aylinip qéliwatidu. Bu yalghuz xitaydiki xelqler üchünla emes, yene bizning démokratiye sistémimiz üchünmu bir chong xeterdin bésharet bériwatidu. Chünki hazir xitayni hemmila kishi bek ünümlük netije yaritiwatidu, deydu. Emeliyette bularning hemmisi mana mushundaq diktatoriliqning asaritide wujudqa kéliwatqan netijilerdur. Buningda muhit, téximu muhimi insanlarning eng eqelliy heqliri bir yaqqa qayrip qoyuluwatidu. Bu bir zor prinsip mesilisi. Tinchliq, erkinlik, barawerlik hemde insan heqliri dégenlerning hemmisi hazir mushu yosunda cheyliniwatidu. Emma xitay hazir küchlük soda döliti bolup turuwatqachqa, bu bizning jiddiy inkas qayturidighan mezgilimiz hésablinidu. Eger biz tinchliq, démokratiye, insan heqliri dégenlerge mustehkem eqide baghlighan bolsaq u halda xitaygha küch körsitishimiz lazim. Chünki xitay peqet qudret we küch-quwwetnila köridu. Shunga biz bundaq ishlarda 'ilham toxtini erkinlikke chiqarsang andin bu ishni yaki u ishni qilalaysen' dep shert qoyushimiz lazim".

Mariye xolzmen xanimning qarishiche, xitay hökümitining metbu'at erkinlikini depsende qilishtek bu xil qilmishliri uzundin buyan izchil dawam qilip kéliwatqan bolup, xitayning iqtisadiy jehettiki yüksilishke tayinip diktatorliqini dunya miqyasigha kéngeytiwatqanliqi izchil diqqet qozghap kelmekte. Téxi yéqinqi birnechche yilda firansiye, kanada qatarliq jaylardin Uyghurlar diyarigha barghan yaki Uyghurlar heqqide xalis melumatlar teyyarlighan muxbirlarning chégradin heydep chiqirilishi, saqchixanilargha apirilip axturulushi qatarliq ishlar buning tipik misalliri hésablinidu. Xitayning metbu'at erkinlikini diktatoriliq sheklide boghushtek bu xil qilmishining xelq'aragha kéngiyishi yéqinda erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi muxbirlirining uruq-tughqanlirini tutqun qilish qilmishida ashkara bolghan idi. Bu weqe dunyadiki köpligen chong axbarat wasitiliridin yer alghan we zor ghulghuligha seweb bolghan idi.

Toluq bet