Dunya axbarat erkinliki küni xitay Uyghur zhurnalistlirigha ziyankeshlik qilish bilen eyiblendi

Muxbirimiz erkin
2018-05-02
Élxet
Pikir
Share
Print
B d t pen, medeniyet, ma'arip komitétining tor bétige chiqirilghan "Dunya metbu'at erkinliki küni" ning 25-yilliqini xatirilesh nusxisi.
B d t pen, medeniyet, ma'arip komitétining tor bétige chiqirilghan "Dunya metbu'at erkinliki küni" ning 25-yilliqini xatirilesh nusxisi.
unesco.org

3‏-May dunya axbarat küni harpisida xitay hökümitining Uyghur rayonidiki axbarat erkinlik xatirisi we uning Uyghur zhurnalistlirigha parakendilik sélishi tenqidke uchridi. Amérikidiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" 2‏-may küni élan qilghan bayanatida, xitay hökümitining Uyghur zhurnalistlirigha bésim ishletkenlikini eyiblep, uni erkin asiya radiyosi muxbirlirini parakende qilishni toxtitishqa chaqirghan.

Mezkur teshkilatning bayanatida, erkin asiya radiyosining "Sherqi türkistanning siyasiy, ijtima'iy, iqtisadi ehwaligha da'ir uchurlar bilen teminlewatqan xitay dölitining kontrolluqi sirtidiki bir nechche axbarat menbesining biri " ikenliki eskertilip, "Xitay hökümitining uni chekleshke urunushini tenqidleymiz" déyilgen.

"Uyghur kishilik hoquq qurulushi" bayanatida tekitlishiche, "Erkin asiya radiyosi muxbirlirining mesiliside ularni hemmidin bek endishige salghini xitayning basturushni chet'elge éksport qiliwatqanliqi" iken. Mezkur teshkilat bayanatida, Uyghur zhurnalistlirining parakendichilikke uchrishi, "Xitay hökümitining sherqiy türkistanda hemme ish yaxshi kétiwatidu, dégen teshwiqatigha qarshi pikirlerni chekleshke urunushini körsitidu" déyilgen.

Xelq'ara axbarat erkinlik teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, Uyghur rayoni xitayning pütün xitay miqyasida axbarat we ijtima'iy taratqularni kontrol qilishining sinaq meydanigha aylinip qalghan. Merkizi parizhdiki chégrasiz muxbirlar teshkilati asiya-tinch okyan rayoni bölümining mes'uli daniyal bastard, "Bu kishini bek endishige salidighan ehwal" dep körsetti.

U mundaq deydu: "Shinjang noqul zhurnalistlar tutqun qiliniwatqan rayon bolupla qalmay, erkin asiya radiyosining muxbirlirigha oxshash ularning a'ile tawabi'atlirimu xeterlik ehwalda turuwatqan bir rayondur. Sizge melum bolghandek erkin asiya radiyosining muxbirlirining a'ile tawabi'atliri shinjangdiki saqchilar teripidin tutqun qilindi. Emma kishini bek endishige séliwatqini shinjang xitayning kelgüside ijtima'iy taratqular arqiliq tarqalghan herqandaq bir xewerni kontrol qilidighan sistémini sinaq qilidighan bir meydan'gha aylinip qalghandek qilidu."

Merkizi nyu-yorktiki "Zhurnalistlarni qoghdash komitéti" ning ilgiri sürüshiche, xitayning Uyghur zhurnalistlirining a'ile ezalirini tutqun qilip, ulargha parakendichilik sélishi "Zalimlarche bir taktika" iken. Mezkur teshkilatning bayanatchisi stéwén batlér charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Xitay hökümitining chet'eldiki zhurnalistlarni kontrol qilish üchün qollan'ghan bu usuli bek zalimlarche bir taktika. Chet'eldiki zhurnalistlar seweblik ularning a'ile-tawabi'atlirini jazalash pikiri kishilik hoquqqa we ortaq exlaqqa pütünley xilap. Shuni éytip ötüsh kérek, xitayning yiraq gherbidiki Uyghurlarning tutqun qilinishi we kontrol qilinishi bek zor kölemlik bolghachqa ularni birmu-bir éniqlap chiqish bek qiyin'gha toxtimaqta."

"Zhurnalistlarni qoghdash komitéti" ning yéqinda élan qilin'ghan doklatida ilgiri sürülüshiche, hazir xitaydiki milletler ichide zhurnalistlar eng köp türmige solan'ghan milletlerning biri Uyghurlardur. Mezkur organ 2017‏-yilliq tekshürüsh doklatida, xitay türmisidiki 41 neper zhurnalistning tizimliki élan qilin'ghan bolup, uning 14 nepirini Uyghur zhurnalistlar igiligen. Közetküchilerning qarishiche, bu xitay omumiy nopusining 1 % ni teshkil qilmaydighan Uyghurlargha nisbeten bek zor salmaqni igileydu.

Stéwén batlér xitayda axbarat erkinlikini chekleshning yildin -yilgha éghirlishiwatqanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Axbarat erkinlikini cheklesh xitayda yildin -yilgha éghirlashqandek qilidu. Buni yéqinqi yillargha sélishtursaq köreleymiz. 10 Yilning aldida kishiler erkinlikni chekleshke alaqidar xewerlerni kishilik hoquq torlirida élan qilalaytti. Lékin yéqinqi 3-4 yil ichide hökümet nurghun kishilerni türmige tashlap, kishilerning tor béketliride özini ipadilishi, naraziliqi pikirlirini otturigha qoyushini kontrol qilish we chekleshni kücheytti. Démek, weziyet künséri éghirliship, hazir éghir weziyetni shekillendürdi."

Chégrasiz muxbirlar teshkilati bu heptining bashlirida özining "2018‏-Yilliq dunya axbarat erkinlik körsetküchi" ni élan qilghan bolup, uningda xitay dunyadiki 180 dölet ichide axbarat erkinliki eng nachar 5 döletning biri, dep körsitilgen. Mezkur teshkilat shi jinping hökümranliqidiki xitayning asiyadiki bashqa döletlerge özining uchurni kontrol qilish modélini éksport qilip, wiyétnam, türkmenistan, ezerbeyjandek döletlerge yardem bériwatqanliqini ilgiri sürgen idi.

Daniyal bastard, charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilghanda, hazir mikroblogchilar xitayning zerbe bérish nishanigha aylinip qalghanliqi, burun ularning xitaydiki eng muhim uchur qanallirining biri ikenlikini bildürdi. Daniyal bastard mundaq deydu: "Xitayda axbarat erkinlikige alaqidar eng muhim sahelerning biri intérnét. Burun mikroblogchilar uchur tarqitish we ghulghula qozghashta nahayiti zor rol oynap kelgen idi. Lékin hazir biz xitayda blogchilarning intayin qattiq basturuluwatqanliqini körüwatimiz. Buningdiki eng muhim weqe ilham toxtining délosi. Uning blogi ilgiri bek ronaq tapqan. Uning blogigha bek köp adem egishetti. U xitaylar bilen Uyghurlarni hemkarlashturushqa tiriship, nahayiti eqilliq ishlarni qilghan. Biraq xitay hökümiti uni türmige tashlidi. Hazir biz uning salametlik ehwalidin bek endishe qilimiz."

Xitay hökümiti 2017‏-yilning bashliridin bashlap, erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining 6 neper muxbirigha parakendilik sélip, ularning Uyghur rayonidiki ata-ana, qérindash we uruq-tughqanlirini tutqun qilghan, "Terbiyelesh lagérliri" gha solighan, qamaq jazalirigha höküm qilghan, ularning bezi a'ile ezaliri iz-déreksiz yoqalghan we alaqisi üzüp tashlan'ghan. Bu xelq'ara axbarat erkinlik teshkilatlirining, amérika hökümiti we dölet mejlisining diqqitini qozghap, ularning aqiwiti sürüshtürgen.

Amérika dölet mejlisi amérikining béyjingdiki bash elchisi branstatning Uyghur rayonigha adem ewetip éniqlishini telep qilghan. Amérika dölet ishliri ministirliqi Uyghur zhurnalistlirining a'ile -tawabi'atlirining tutqun qilinishidin peyda bolghan "Chongqur endishisi" ni xitay hökümitige dawamliq yetküzidighanliqini bildürgen idi.

Toluq bet