Misirda qalghan Uyghurlar teshwish ichide turmaqta iken

Muxbirimiz gülchéhre
2018.04.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitayning-misirdikilerge-bergen-kok-pasporti-01.JPG Xitayning misirdiki Uyghurlargha bergen kök pasporti.
RFA/Gulchehre

Misir da'iriliri 2017-yili yazda Uyghur oqughuchilarni omumyüzlük tutqun qilishni bashlighandin kéyin, bir qisim Uyghurlar misirdin qachqan bolsa, yene bir qisim Uyghurlar tutulghan erliri, qérindashliri, yaki balilirining xewirini saqlashqa oxshash sewebler bilen misirda turup qélishqa mejbur bolghan.

Ularning inkas qilishiche, nöwette qollirigha peqet xitayghila qaytip kétishke bolidighan “Kök pasport” tutquzulghan bu Uyghurlar misirdin bashqa döletke salamet kétishkimu amalsiz teshwish ichide turmaqta iken.

Hazir misirda qanchilik Uyghurning barliqi éniq bolmisimu, emma bu Uyghurlarning ötken yili yazdin buyan iztiraptin qutulalmighanliqi melum. Misirda uzun yil turghandin kéyin, bultur yazda tutqundin qéchip yawropagha kelgen reyhan xanimning radi'omizgha bildürüshiche, misir da'iriliri yene öy axturup, adem tutuwatqanliqi seweblik uning türlük sewebler bilen qahirede qalghan tonushliri teshwishlinishke bashlighan. Emma ular qorqup ketkenliki seweblik derdini anglitishqimu jür'et qilalmaydighan halgha chüshüp qalghan.

Tutqundin burun misirdiki ezher uniwérsitéti etrapi we qahirediki 7-rayonni merkez qilghan jaylarda azkem 6 mingche Uyghur yashaydighanliqi ilgiri sürülgen idi. Bu Uyghurlar asasen xitay hökümiti Uyghurlargha pasport béjirishni nisbeten asanlashturghan yéqinqi ikki üch yil ichide misirgha kelgen bolup, ular bultur yil béshidin bashlap xitay da'irilirining qayturup kétish bésimigha duch kelgen.

Bularning qaytip ketkenliri xitayda türmige tashlan'ghan bolsa, qalghanliri bultur 4-iyul bir kéchide misir saqchilirining tuyuqsiz tutqunigha uchrighan. Tutqun'gha xitay dölet bixeterlik xadimliriningmu hemkarlashqanliqi, tutqun qilin'ghan oqughuchilarni hetta xitay ewetken Uyghur saqchi xadimlarning soraqqa tartqanliqidek uchurlar, mezkur weqening ikki dölet hemkarliqidiki siyasiy oyun ikenlikidin ibaret gumanlarnimu otturigha chiqarghan.

Melum bolushiche, misirning esker we dölet bixeterlik xadimliri bir kéchide tinchitqan 7-rayonda hazir bir-ikki, 8-rayonda yene bir qanche Uyghur a'ilisi yashaydiken. 

Emma, yéqinqi künlerde misir saqchiliri bu jaylardiki xitay pasporti barlarni nishan qilip axturushni kücheytkenliki üchün, bu mehellilerde yashawatqan Uyghurlarning qaytidin tutqun qilinip xitaygha qayturulushtin qutulush yolini izdeshke ötkenliki melum. 

Bu heqte misirdin melumat bergen bir Uyghur oqughuchi misirda ötkenki qétimliq tutqundin qéchip qutulghini bilen mubada, buda tutulup qalsa, xitaygha qayturulushi éniq ikenliki bildürdi. 
Uning éytishiche, chünki hazir uning qolida xitay elchixanisi bergen “Kök pasport” tin bashqa nerse yoq bolup, bu “Kök pasport” mu u yéqinda iqamitini uzartishqa kéreklik resmiyetlirini béjirish üchün xitay konsuligha barghinida, xitay konsulxanisi pasporti tartiwélinip, uning ornigha tutquzup qoyghan xitaygha qaytip kétish yol xéti iken.

Uning bildürüshiche, bu “Kök pasport” bilen misir chégrasidin peqet xitayghila qaytip kétishke ruxset qilinidiken, misirda turush wizisini uzartishmu mumkin emes iken. 

Uning dep bérishiche, yéqinqi künlerde u turghan 8-rayonda tutulghanlar qatarida tunggan we xitaylar bolup, ularning arisidiki iqametliri toluq bolghanliri qoyup bergen. Uning déyishiche, eger Uyghurlar tutulghan teqdirde hergiz qutulup chiqalmaydiken. Chünki xitay elchixanisi bulturdin bashlap pasport we iqamet resmiyetlirini béjirishke kelgen Uyghurlarning pasportini musadire qilip, ularning qoligha peqet özige bérilgendek “Kök pasport” bérip tar yolgha qistighan. “Bir hepte ichide misir chégrasidin chiqip kétishi shert” dep tamgha bésilghan bu xil “Kök pasport” bilen misirda tutulghanlarning qanunsiz sanilip xitaygha qayturulush éhtimali zor iken.

Hetta hazir misirda qéchip, yoshurunup yürgenler arisida ayallar we yéshi kichik balilarmu bar bolup, ikki balisini élip qahiredin qéchip iskendériyege kelgen shundaq bir ana özi we balilirining bekmu qorquwatqanliqini, balilirining qolida peqet “Kök pasport” la bolghachqa teshwish ichide qalghanliqini bayan qildi. 

Bultur yazdiki dolqunda tutqun'gha uchrap tura türmisige qamalghan 100 ge yéqin Uyghurning hemmisining misirda qanunluq turush resmiyetlirining toluq ikenliki, ularning zadi néme jinayet bilen qamalghanliqi namelum. Bultur séntebirde bu oqughuchilardin beziliri qoyuwétilgen bolsimu, bularning arisidiki 16 oqughuchining hazirghiche iz-dériki yoq. Hetta bezi menbelerde ularning xitaygha qayturulghanliqi ilgiri sürülmekte.

Xitay da'irilirining misirda oquwatqan, turuwatqan Uyghurlarni yurtigha qaytishqa zorlishi we misir da'irilirining hemkarliqida ularni keng kölemde tutqun qilishi bésiqqandek körünsimu, emma qaytmay dawamliq misirda qalghanlarning pasportini yéngilap bermesliki we yaki ularning misirda turushta zörür resmiyetlirini béjirip bermey kéliwatqanliqi inkas qilinmaqta. 

Xitayning misirla emes türkiye we dubey we dunyaning bashqa jaylirida turuwatqan, oquwatqan Uyghurlarni yurtigha qayturup kétish üchün hélihem her türlük chare qolliniwatqanliqi melum.

Bir qisim Uyghur oqughuchilar bulturdin bashlap, xitay hökümitining ularning yurtidiki a'ile-tawabi'atlirini görüge élish arqiliq qayturup kélishke urun'ghandin sirt, hetta ularning pasportini uzartish yaki yéngilash mulazimitini béjirip bermey, ularni amalsiz qalduruwatqanliqini pash qilghan idi.

Chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchilerning eskertishiche, xitay hökümiti Uyghur élini qattiq qamal astigha alghan bir waqitta, emdiki nishanini chet'ellerdiki Uyghur jama'itige we ularning türlük milliy we siyasiy pa'aliyetlirige zerbe bérishni kücheytishkimu qaratmaqtiken. 

Xitay “Xelq géziti” ning xewiridin melum bolushiche, Uyghur rayon da'iriliri 11-féwral küni mexsus “Chet'ellerde oquwatqan oqughuchilar xizmiti” yighinini chaqirghan bolup, yighinda chet'ellerde oquwatqan oqughuchilargha qaritilghan bashqurush we idiyiwi terbiye xizmitini kücheytish mesilisi alahide muzakire qilin'ghan. Yighinda Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari chén chu'en'go chet'ellerdiki bölgüchilergimu zerbe béridighanliqini bildürgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.