Мисирда тутқун қилинған оқуғучилар арисида туңганларниңму барлиқи алға сүрүлмәктә (1)

Мухбиримиз әзиз
2017.08.02
misir-uyghur-oqughuchi-5.jpg Мисирдики уйғур оқуғучилар тутқун қилинип сақчи машинисида елип кетиливатқан көрүнүш. 2017-Йили 6-июл.
Tutqun qilinghan oqughuchilar özliri teminligen

Мисирда оқуватқан уйғур оқуғучиларниң қолға елиниши һәққидики мәлуматлар һәрқайси мәтбуатларда кәң йәр еливатқанда шу қетимлиқ қолға елишта зор сандики туңган оқуғучиларниңму қолға елинғанлиқи һәмдә һазирға қәдәр һечқандақ из-дерики болмайватқанлиқи мәлум болди. Төвәндә мухбиримиз әзизниң бу һәқтики тәпсилий мәлуматлири диққитиңларда болиду.

Буниңдин бирәр айчә илгири мисирда оқуватқан уйғур оқуғучиларни мисир сақчилириниң из бесип қолға елиши узақ өтмәйла дуня җамаәтчиликигә мәлум болушқа башлиди. Гәрчә шу қетимлиқ зор көләмлик қолға елиш вәқәсидин кейин бир түркүм уйғур оқуғучилар мисирдин башқа дөләтләргә қечишқа мувәппәқ болалиған болсиму йәнә икки йүзгә йеқин уйғур оқуғучиниң һазирму мисир түрмилиридә икәнлики һәққидә учурлар көпләп мәлум болмақта.

Әнә шу қатарда қолға елинған оқуғучилар ичидә уйғурлардин башқа йәнә бир қисим туңган вә хитай оқуғучилириниңму барлиқи “хәлқара кәчүрүм тәшкилати” ниң 1-авғусттики очуқ мураҗиәтнамисидә тәкитләнгәндин кейин, бу әһваллар һәққидики бәзи тәпсилий учурлар шу қетимлиқ тутқунда қолға елинған туңган оқуғучиларниң уруқ-туққанлириниң вастичиликидә бизгә мәлум болушқа башлиди.

Алақидар учурларда көрситилишичә, һазир хитай паспорти билән әл әзһәр университетиға тизимға алдурған оқуғучиларниң сани икки миңға йеқин болуп, буларниң көп қисми туңганлар икән. Туңганлардин қалса иккинчи орунда туридиғини уйғурлар икән. Нөвәттә америкиниң җорҗийә университетида оқуватқан аспирант, туңганлардин йетилип чиқиватқан актип тор язғучилиридин сулайман йигу  (Sulaiman Yigu) мисирда шу қетимлиқ тутқунға гуваһ болған шаһитлардин өзигә биваситә йетип кәлгән учурларға асасән һазир мисир даирилириниң әлликтин артуқ туңган оқуғучини тутуп туруватқанлиқини алға сүрди. У бу һәқтә мундақ деди: “шундақ. Һазир тәхминән 60-70 туңган ‛хуйзу‚ оқуғучиниң уйғур оқуғучилар тутулған мәзгилләрдә қолға елинғанлиқи мәлум. Бу ишларниң йүз бәргинигә бүгүн йигирмә нәччә күн болуп қалди. Йәнә бир қисим туңган оқуғучилар шу қетимқи тутқунда ‛биз японийәлик‚ дейиш арқилиқ аман қапту. Мән уларниң қолға елинишини пүтүнләй бир хаталиқ, дәп қараймән. Шуңа һазир биз мисир тәрәпниң бу туңган оқуғучиларни қоюветишини күтүватимиз. Алақидар тәрәпләр уларни қолға елишниң хата болғанлиқини билип туруқлуқ уларни һазирму тутуп туруватиду.”

Биз бу оқуғучиларниң паспорт яки виза сәвәблик қолға елинған еһтималиниң бар-йоқлуқи һәққидә сориғинимизда сулайман йигу бу оқуғучиларниң мисирға қанунлуқ хитай паспорти билән киргән туңганлар икәнликини тәкитлиди. У бу һәқтә мундақ деди: “уларда у хилдики визиниң вақти өтүп кетиш яки паспортиниң вақти тошуп кетиш дегәндәк ишлар мәвҗут әмәс. Бу һәқтики учурларни мисирдин маңа йәткүзүп бериватқан бирәйлән техи йеқинда оқушни пүттүргән болуп, шуниң ейтип беришичә бу туңганлар уйғурлар тутулуп узақ өтмәйла қолға елинишқа башлиған. Шу вақитта мисир сақчилири ‛хитай‚ чирай адәмла болса һәммисини қара-қоюқ тутупту. Визисида һечқандақ чатақ болмиған нормал оқуғучиларниму тутупту. Шу вақитта қолға елинғанлар өзлирини тутушқа кәлгән мисир сақчилириниң арисида хитайчә сөзләватқан сақчиларниң барлиқини көрүпту. Шуңа бу йәрдә визиға даир һечқандақ мәсилә мәвҗут әмәс.”

Мисир сақчилириниң ичидә хитайчә сөзләйдиған сақчиларниң пәйда болуп қелиши мисирдики уйғур оқуғучиларнила әмәс, туңганларниму һәйрәттә қалдурған ишларниң бири болғанлиқи мәлум. Сулайманға бу һәқтә учур йәткүзгүчи шу қетимқи зор көләмлик қолға елишта “мисир хитай оқуғучилар уюшмиси” ниң чоң рол ойниғанлиқини алаһидә тәкитлигән. Сулайман бу һәқтә мундақ деди: “бу шундақ болған иш икән. Шу вақитта мисир сақчилириниң арисида хитайчә сөзлийәләйдиған хадимларниң пәйда болуп қелиши билән биргә у сақчиларниң қолида оқуғучиларниң исимлики, телефон номурлири, уларниң қәйәрдә олтуридиғанлиқи қатарлиқларниң һәммиси тәйяр икән. Шуңа сақчиларниң оқуғучиларни қолға елиши бәкму тез вә дәл ишқа ешипту. Һәммә ишлар сақчиларниң бу оқуғучилар һәққидә толуқ мәлуматлиқ икәнликини көрситиду. Мисирдин бу һәқтә хәвәр бәргүчи маңа мисирдики ‛хитай оқуғучилар бирләшмиси‚ дин гуман қиливатқанлиқини, оқуғучиларға даир бу учурларни шуларниң мисир сақчилириға бәргән болуши еһтималға бәкму йеқинлиқини дәватиду. Униң ейтип беришичә, шу қетимлиқ тутқунда униң бир дости қолға елинған икән. Бу немә ишкән десиңиз, у шу вақитта бир қетимлиқ көңүл ечиш паалийитигә тәклип қилинған икән. Паалийәт әслидә бир бағчида болидикәнтуқ, у шу йәргә барғанда бағчида күтүп турған мисир сақчилири униң достини тутуп кетипту. У бу һәқтә бәкму тәпсилий тохталмиған болсиму, әмма шу қетимлиқ зор көләмлик қолға елишниң арқисида ‛хитай оқуғучилар бирләшмиси‚ ниң қоли барлиқидин қаттиқ гуманлинидиғанлиқини дәватиду.”

Шу қетимлиқ тутқундин аман қалған уйғур оқуғучиларниң ейтқанлириму сулайманға бу һәқтә учур бәргүчиниң мәлуматлириниң чинлиқини дәлилләйду. Йеқинда мисирдин қечип чиққан разийә бу һәқтә сөз болғанда илгири бирнәччә қетим оюн көрүш белити тарқитиш һәққидә елан чиқирилғанлиқини, һәқсиз беләт елиш үчүн оқуғучиларниң паспорт қатарлиқ гуваһнамилирини көрситиши тәләп қилинғанлиқи, әмма бир қисим уйғур оқуғучиларниң бу әһваллардин гуманланғанлиқини сөзләп бәрди. 

Биз сулаймандин униңға учур бәргүчиниң уйғур яки туңган икәнликини, йәнә келип униң уйғурлар билән туңганларни арилаштуруп қоюш еһтимали бар-йоқлуқини сориғинимизда у мундақ деди: “маңа учур бериватқан у киши бир туңган бала. Мениң һазир дәватқанлирим пүтүнләй туңганлар һәққидики ишлар, уму бир туңган оқуғучи. Қолға елинған оқуғучилар хитайниң охшаш болмиған җайлиридин кәлгәнләр, йәни йүннән, гәнсу, хенән қатарлиқ җайлардин кәлгәнләр. Улар шәрқий түркистан билән һечқандақ алақиси йоқ оқуғучилар, йәни улар чоң қуруқлуқтин кәлгән, йәнә келип улар уйғурчә билмәйду, уйғур балилар биләнму арилашмайду. Шундақ турупму уларни сақчилар қолға апту. Шуңа бу задила әқилгә сиғмайдиған бир иш болди, дәп қараймән.”

Биз сулаймандин һазир қолға елинди, дәп мәлум болған оқуғучиларниң ениқ сани һәққидә мәлумат сориғинимизда у бу оқуғучилар арисида қисмән салар, доңшяң қатарлиқ мусулман оқуғучиларниңму барлиқини ейтти.“шу йәрдә оқуватқан оқуғучиларниң мөлчәрлишичә қолға елинған туңган оқуғучиларниң сани 60-70 әтрапида икән. Уларниң ичидә аз санда салар вә доңшяң оқуғучиларму барикән. Әмма мисир сақчилири тутқан бу бир топ оқуғучиниң көп қисми йәнила туңганлар икән. Бу ишларға мана шу тапта йигирмә күндин ашқан болсиму мисир сақчилиридин та һазирға қәдәр бу туңган оқуғучилар һәққидә һечқандақ учур алалмидуқ. Қолға елинғанлардин қоюп берилгән бирәрсиму йоқ, уларниң аилә-тавабатлириғиму бу һәқтә һечқандақ учур берилгини йоқ. Шуңа уларниң һазирқи әһвали нәдин нәгичә, биз бу һәқтә һечнәрсә билмәймиз. Биз пәқәт улар бәлким террорлуқ гумани билән қолға елинған болуши мумкин, дәп пәрәз қиливатимиз. Шуңа һечкимму уларниң қәйәргә қамалғанлиқи, уларни қолға елишта қандақ дәлил-испатниң мәвҗутлуқи һәққидә бирнәрсә дейәлмәйватиду. Шуңа гәпниң қисқисини ейтсақ, уларниң қолға елинишиға сәвәб болғудәк һечнәрсә йоқ. Дәлил-испатму, қолға елиш қәғизиму, җинайәт һөкүмиму йоқ. Улар мушу йосунда җимҗитла ғайиб болуп, көзимиздин йүтти.” 

Мәлум болушичә һазирғичә қолға елинған туңган оқуғучиларниң уруқ-туғқанлири мисир түрмисидики бу балиларниң әһвалидин бихәвәр болуп, бу һәқтә һечқандақ учур елиш мумкинчилики йоқ икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.