Rabiye qadir xanim: Uyghurlarni naheq öltürgen xitay emeldarlirining jawabkarliqini sürüshtürüshni telep qilimen

Muxbirimiz erkin
2015.04.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
sot-olum-jaza-uyghur-5-iyul.jpg CCTV Xewiride bérilgen, 5-iyul weqesige chétishliq Uyghurlarni ölüm jazasigha höküm qilghan körünüsh. 2009-Yili 15-öktebir.
AFP

29‏-Aprél ötküzülidighan amérika dölet mejlisining yighinida, “Hérmiteyj sermaye bashqurush shirkiti” namliq amérika mülk bashqurush we meblegh fondining diréktori williyam browdér, “Xadson instituti” namliq tetqiqat ornining prézidénti we bash diréktori édmond safra bilen birge, d u q re'isi rabiye qadir xanim guwahliq béridu.

“Yer shari magnitiskiy kishilik hoquq jawabkarliq qanuni” namliq mezkur guwahliq bérish yighini amérika awam palata ezasi, awam palata “Afriqa, yer shari salametlik, kishilik hoquq we xelq'ara ishlar tarmaq komitéti”ning re'isi kristofir simisning sahibxaniliqida échilidu.

“Magnistikiy kishilik hoquq qanuni” eng burun rusiye kishilik hoquq tereqqiyatini qollashni nishan qilip chiqirilghan. Lékin 2015‏-yili 1‏-ayda, amérika jumhuriyetchi kéngesh palata ezasi jon mikkéyin bilen démokratik kéngesh palata ezasi bén kardin mezkur qanunni kéngeytip, uni xelq'araliq kishilik hoquq jawabkarliq qanun layihesige özgertip otturigha qoyghan.

Bu munasiwet bilen biz rabiye qadir xanimni ziyaret qilduq. U gollandiyede turup so'allirimizgha jawab berdi.

Muxbir: 29‏-aprél charshenbe küni amérika dölet mejliside guwahliq bérisiz. Bu guwahliq yighini heqqide toxtilip baqqan bolsingiz? yighinda qandaq mesililerni sözleysiz?
Rabiye qadir: men 29‏-chésla etigende, amérika kon'grésida Uyghurlar mesilisi toghriliq guwahliq bérimen.

Muxbir: guwahliq sözingizde qandaq konkrét mesililerge amérika hökümiti we dölet mejlisining diqqet qilishini telep qilisiz?
Rabiye qadir: men washin'gton'gha 28‏-chésla sa'et 3:00 de barimen. 29‏-Chésla amérika kon'grésida Uyghurlarning yéqinqi waqit ichidiki qattiq qirghinchiliq weziyiti, Uyghurlarning 2009‏-yildin kéyinki weziyiti, Uyghurlargha qanliq qirghinchiliq qilghan, gunahsiz Uyghurlarni tutqan, öltürgen jinayetchilerni dunyagha shikayet qilish toghriliq guwahliq bérimen.

Muxbir : gollandiyeni ziyaret qiliwatisiz, gollandiyediki pa'aliyitingiz heqqide uchur bergen bolsingiz?
Rabiye qadir: men gollandiyege xelqimizning muhim bir ishi bilen, bir uchrishish bilen keldim. Melum yerler bilen munasiwetliship, melum yerler bilen körüshüp qayttim. Men bu qétim özimizning amérikida échilidighan Uyghur yashlar kursining teyyarliqini qiliwatqan jiddiy peytte, gollandiyege kélidighan bolup qaldim. Birinchi, gollandiyediki teshkilattikiler bilen uchrishish hem ularni közdin kechürüsh, ular bilen melum mesililerde söhbet ötküzüsh. Ikkinchi, melum organlar bilen Uyghur mesilisi toghriliq uchrishidighan ishlar bolghanliqi üchün gollandiyege keldim.

Muxbir: kéler ayning bashlirida washin'gton Uyghur yash aktiplirini terbiyilesh kursi échilidu. Bügün, Uyghurlarning xitaylar bilen bolghan yighini échiliwatidu. Bundaq aldirash, jiddiy mezgilde élip bérilghan bu ziyaretning ehmiyiti, uning qandaq muhimliqi heqqide toxtilip baqqan bolsingiz?
Rabiye qadir: d u q ning bir qisim ademliri xitaylarning yang jyenli bashchiliqida échiliwatqan yighinigha qatnishiwatidu. Wekillirimizni ewetip berduq. Lékin emdi men, Uyghurlar toghriliq we özüm toghriliq hem Uyghurlargha munasiwetlik bashqa ishlarni béjirish toghra kélip qaldi. Shundaq bolghachqa méning hazir ghollandiyege kélishim, yawropani ziyaret qilishim, Uyghurlarning nöwettiki weziyige zich munasiwetlik bolghanliqi üchün men gollandiyege kélip bu sepirimni tallidim. Bu sepirimning ehmiyiti nahayiti zor, xudayim buyrusa, yene ete uchimen. Men bir künlükla seper qildim. Ete qaytip barimen.

Muxbir: yawropadiki Uyghurlarning, bolupmu gollandiyediki Uyghurlarning hel qilishqa tégishlik qandaq jiddiy mesililiri bar dep qaraysiz?
Rabiye qadir : köchmenler mesilisi bar. Shuning bilen birge, Uyghurlarning wetendiki uruq-tughqanlirini qoghdash, wetendiki xitay bixeterlik idarilirining yawropadiki Uyghurlirimizgha dawamliq tehdit sélip, wetendiki uruq-tughqanlirini tutup turup, bularni her xil ishlargha mejburlash ehwali bar. Körüshidighan, bir terep qilidighan nurghun mesililer bar. Buni men muxbir ependi qaytip bérip tepsiliy éytip bérimen.

Kardin bilen mikéyinning qanun layihiside, her qandaq dölettiki kishilik hoquqni depsende qilghuchi shexs we parixorxiyanetchi emeldarlarning amérika tupriqigha kirishi ret qilinip, bu xil kishilerning amérika banka pul-mu'amile sistémisini ishlitishi cheklen'gen.

Kéngesh palata ezasi jon mikkéyin, mezkur qanun layihisini otturigha qoyghanda qilghan sözide agahlandurup, “Bu birleshme qanun layihe dunyadiki kishilik hoquqqa éghir buzghunchiliq qilghuchilarni jawabkarliqqa tartidu. Qanun bilen bashqurushni qollap, tüp kishilik hoquqqa qilin'ghan buzghunchiliqning bedili barliqigha misal bolidu. Dölitimizning menpe'etige xizmet qilip, bizning chongqur qimmet qarishimizni ipadileydu” dégen.

Bén kardin bolsa, bu qanun “Dunyadiki kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilghuchilar we chérik emeldarlargha, qeyerde bolsa bolsun, biz chériklik we kishilik hoquq buzghunchiliqigha qarshi küreshke kirishkende awazimizning birdek ikenlikini éniq hem jarangliq eks ettüridu. U hazirqi amérika hökümiti we kelgüsidiki hökümetlirini kishilik hoquq buzghunchiliqi we chériklikke qarshi küchlük qoral bilen teminleydu” dep tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.