Хитай әң көп өлүм җазаси бәргүчи дөләт, дәп қаралған

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016-04-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
CCTV Хәвиридә берилгән, 5-июл вәқәсигә четишлиқ уйғурларни өлүм җазасиға һөкүм қилған көрүнүш. 2009-Йили 15-өктәбир.
CCTV Хәвиридә берилгән, 5-июл вәқәсигә четишлиқ уйғурларни өлүм җазасиға һөкүм қилған көрүнүш. 2009-Йили 15-өктәбир.
AFP

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2015-йиллиқ доклатида дуня миқясида өлүм җазасини иҗра қилишта юқири сәвийә яритилғанлиқини, хитайниң әң коп өлүм җазаси бәргүчи дөләт икәнликини оттуриға қойди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң 6-апирилдики хәвиригә асасланғанда, хәлқара кәчүрүм тәшкилати бүгүн 2015-йиллиқ доклатини елан қилип, дуня миқясида өлүм җазасини иҗра қилишниң 1989-йилидин буянқи әң юқири сәвийә яратқанлиқини, хитайни өз ичигә алмиғанда, өткән бир йилда аз дегәндә 1634 киши үстидин өлүм җазаси иҗра қилинғанлиқини, 2014-йилға селиштурғанда 50% ашқанлиқини, өлүмгә буйрулғанларниң 90% тини иран, пакистан вә сәуди әрәбистан қатарлиқ 25 дөләт тәшкил қилидиғанлиқини билдүрди.

Хәвәрдә тилға елинишичә, хитайда өлүм җазаси иҗра қилиш ишлири дөләт мәхпийәтлики саналғач, ениқ бир санлиқ мәлуматқа еришкили болмайдикән, әмма аз дегәндә бирқанчә миң кишиниң өлүмгә буйрулғанлиқини, хитайда өлтүрүлгәнләр саниниң башқа барлиқ дөләтләрдә өлтүрүлгәнләрниң омумий йиғиндисидин артуқ икәнликини тилға елишқа болидикән.

Б б с ниң 6-апирилдики мунасивәтлик хәвиридә баян қилинишичә, хитай өлүм җазаси иҗра қилишта әң алдинқи қатарда туридикән. Хәвәрдә хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң, хитай һөкүмитиниң «қаттиқ зәрбә бериш» васитиси билән уйғур диярида йолға қоюватқан «зораван террорлуқ вә диний радикаллиққа қарши туруш» һәрикитидә, уйғур мусулманлири үстидин өлүм җазаси беришни күчәйтиватқанлиқиға ишинидиғанлиқи оттуриға қоюлған һәмдә 2014-йили йүз бәргән «күнмиң вәқәси» сәвәблик искәндәр әһәт, турғун тохнияз, һүсән мәмәтләргә өлүм җазаси бәргәнликини мисалға алған.

Б б с ниң шәрһлишичә, хәлқара кәчүрүм тәшкилати катипи салил сәйид уларниң зияритини қобул қилғанда, хитайда өлүм җазасини азайтишта, җаза бериш даирисини тарайтиштәк бәлгилик илгириләш болғанлиқини, әмма бир қисим иҗтимаий, иқтисадий җинайәтләргиму өлүм җазаси беришниң давамлишиватқанлиқини, хитай һөкүмитидин өлүм җазаси ишида очуқ-ашкара болушни үмид қилидиғанлиқини билдүргән.

Бирақ, хәлқара кишилик һоқуқ паалийәтчилири вә уйғур сиясий көзәткүчилири хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан өлүм җазаси бериш қилмишлириниң дуняға әзәлдин сир болуп кәлгәнликини, алдинқи йиллири көплигән уйғурларниң нәқ мәйданларда етип өлтүрүлүштәк паҗиәләргә дучар болғанлиқини илгири сүриду.

Германийәдики моңғул кишилик һоқуқ паалийәтчиси тәмселто әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда, хитайда йолға қоюлуватқан мәһбусларға өлүм җазаси бериш қилмишлириниң асасән уйғурлар үстигә мәркәзләшкәнликини тилға алди.

У сөзидә, болупму 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин уйғур диярида зораванлиққа таянған қаршилиқ вәқәлириниң көпләп йүз бәргәнликини, хитай һөкүмитиниң зулумиға чидимай калтәк-тоқмақ, пичақларни қорал қилип оттуриға чиққан уйғурларни хитай күчлириниң нәқ мәйданларда етип ташлиғанлиқини, хитайниң өктичи күчләрни, кишилик һоқуқ қәһриманлирини бастуруш, өлтүрүш қилмишлириниң дунядики һәрқандақ дөләттикигә қариғанда көп һәм вәһший икәнликини тәкитлиди.

Д у қ муавин рәиси үмид агаһи әпәнди болса, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң хитайниң уйғур диярида йүргүзүватқан өлүм җазаси мәсилиси тоғрисидики пикрини қоллайдиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қәтлиамларни әзәлдин сир тутуп келиватқанлиқини тилға алди. У сөзидә йәнә, болупму 5-июл вәқәсидин кейин, хитай һөкүмитиниң уйғур қаршилиқ күчлирини нәқ мәйданда етип өлтүрүш қилмишлириниң әвҗ алғанлиқини тәкитлиди.

Хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати асия ишлири бөлүминиң мәсули улрик делюс әпәндиму бу һәқтә пикир баян қилип, хитай һөкүмитиниң болупму уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бастуруш вә өлүм җазаси бериш зораванлиқиниң барғансери күчийиватқанлиқини әскәртти.

У сөзидә, «өзиниң сақал-бурутиға, яғлиқиға, ибадәт қилиш әркинликигә еришәлмәйватқан уйғурларниң башқа кишилик һәқ-һоқуқлиридин сөз ечиш мумкин әмәс, бу қәдәр еғир зулумға бәрдашлиқ берәлмәйватқан уйғурлар зораванлиқ йоллирини таллашқа мәҗбур болмақта, хитайниң қаттиқ бастуруш, өлүм җазаси бериш һәрикитиниң дәриҗиси қайси сәвийигә йетишидин қәтийнәзәр, адимий һәқлири дәпсәндичиликкә учраватқан уйғурларниң таки бу һәқләрни қайтуруп алмиғучә қаршилиқлиридин ваз кәчмәйдиғанлиқини реаллиқ испатлаватиду, уйғурларниң нөвәттики вәзийити түзитилмисә, хитай һакимийитиниң ‹җуңго чүши' әмәлгә ашмайду вә уйғурдин ибарәт бу баш ағриқидин қутулалмайду» деди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт