Xitay eng köp ölüm jazasi bergüchi dölet, dep qaralghan

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-04-07
Élxet
Pikir
Share
Print
CCTV Xewiride bérilgen, 5-iyul weqesige chétishliq Uyghurlarni ölüm jazasigha höküm qilghan körünüsh. 2009-Yili 15-öktebir.
CCTV Xewiride bérilgen, 5-iyul weqesige chétishliq Uyghurlarni ölüm jazasigha höküm qilghan körünüsh. 2009-Yili 15-öktebir.
AFP

Xelq'ara kechürüm teshkilati 2015-yilliq doklatida dunya miqyasida ölüm jazasini ijra qilishta yuqiri sewiye yaritilghanliqini, xitayning eng kop ölüm jazasi bergüchi dölet ikenlikini otturigha qoydi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining 6-apirildiki xewirige asaslan'ghanda, xelq'ara kechürüm teshkilati bügün 2015-yilliq doklatini élan qilip, dunya miqyasida ölüm jazasini ijra qilishning 1989-yilidin buyanqi eng yuqiri sewiye yaratqanliqini, xitayni öz ichige almighanda, ötken bir yilda az dégende 1634 kishi üstidin ölüm jazasi ijra qilin'ghanliqini, 2014-yilgha sélishturghanda 50% ashqanliqini, ölümge buyrulghanlarning 90% tini iran, pakistan we se'udi erebistan qatarliq 25 dölet teshkil qilidighanliqini bildürdi.

Xewerde tilgha élinishiche, xitayda ölüm jazasi ijra qilish ishliri dölet mexpiyetliki sanalghach, éniq bir sanliq melumatqa érishkili bolmaydiken, emma az dégende birqanche ming kishining ölümge buyrulghanliqini, xitayda öltürülgenler sanining bashqa barliq döletlerde öltürülgenlerning omumiy yighindisidin artuq ikenlikini tilgha élishqa bolidiken.

B b s ning 6-apirildiki munasiwetlik xewiride bayan qilinishiche, xitay ölüm jazasi ijra qilishta eng aldinqi qatarda turidiken. Xewerde xelq'ara kechürüm teshkilatining, xitay hökümitining "Qattiq zerbe bérish" wasitisi bilen Uyghur diyarida yolgha qoyuwatqan "Zorawan térrorluq we diniy radikalliqqa qarshi turush" herikitide, Uyghur musulmanliri üstidin ölüm jazasi bérishni kücheytiwatqanliqigha ishinidighanliqi otturigha qoyulghan hemde 2014-yili yüz bergen "Künming weqesi" seweblik iskender ehet, turghun toxniyaz, hüsen memetlerge ölüm jazasi bergenlikini misalgha alghan.

B b s ning sherhlishiche, xelq'ara kechürüm teshkilati katipi salil seyid ularning ziyaritini qobul qilghanda, xitayda ölüm jazasini azaytishta, jaza bérish da'irisini taraytishtek belgilik ilgirilesh bolghanliqini, emma bir qisim ijtima'iy, iqtisadiy jinayetlergimu ölüm jazasi bérishning dawamlishiwatqanliqini, xitay hökümitidin ölüm jazasi ishida ochuq-ashkara bolushni ümid qilidighanliqini bildürgen.

Biraq, xelq'ara kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we Uyghur siyasiy közetküchiliri xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan ölüm jazasi bérish qilmishlirining dunyagha ezeldin sir bolup kelgenlikini, aldinqi yilliri köpligen Uyghurlarning neq meydanlarda étip öltürülüshtek paji'elerge duchar bolghanliqini ilgiri süridu.

Gérmaniyediki mongghul kishilik hoquq pa'aliyetchisi temsélto ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda, xitayda yolgha qoyuluwatqan mehbuslargha ölüm jazasi bérish qilmishlirining asasen Uyghurlar üstige merkezleshkenlikini tilgha aldi.

U sözide, bolupmu 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin Uyghur diyarida zorawanliqqa tayan'ghan qarshiliq weqelirining köplep yüz bergenlikini, xitay hökümitining zulumigha chidimay kaltek-toqmaq, pichaqlarni qoral qilip otturigha chiqqan Uyghurlarni xitay küchlirining neq meydanlarda étip tashlighanliqini, xitayning öktichi küchlerni, kishilik hoquq qehrimanlirini basturush, öltürüsh qilmishlirining dunyadiki herqandaq dölettikige qarighanda köp hem wehshiy ikenlikini tekitlidi.

D u q mu'awin re'isi ümid agahi ependi bolsa, xelq'ara kechürüm teshkilatining xitayning Uyghur diyarida yürgüzüwatqan ölüm jazasi mesilisi toghrisidiki pikrini qollaydighanliqini, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qetli'amlarni ezeldin sir tutup kéliwatqanliqini tilgha aldi. U sözide yene, bolupmu 5-iyul weqesidin kéyin, xitay hökümitining Uyghur qarshiliq küchlirini neq meydanda étip öltürüsh qilmishlirining ewj alghanliqini tekitlidi.

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati asiya ishliri bölümining mes'uli ulrik délyus ependimu bu heqte pikir bayan qilip, xitay hökümitining bolupmu Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturush we ölüm jazasi bérish zorawanliqining barghanséri küchiyiwatqanliqini eskertti.

U sözide, "Özining saqal-burutigha, yaghliqigha, ibadet qilish erkinlikige érishelmeywatqan Uyghurlarning bashqa kishilik heq-hoquqliridin söz échish mumkin emes, bu qeder éghir zulumgha berdashliq bérelmeywatqan Uyghurlar zorawanliq yollirini tallashqa mejbur bolmaqta, xitayning qattiq basturush, ölüm jazasi bérish herikitining derijisi qaysi sewiyige yétishidin qet'iynezer, adimiy heqliri depsendichilikke uchrawatqan Uyghurlarning taki bu heqlerni qayturup almighuche qarshiliqliridin waz kechmeydighanliqini ré'alliq ispatlawatidu, Uyghurlarning nöwettiki weziyiti tüzitilmise, xitay hakimiyitining 'junggo chüshi' emelge ashmaydu we Uyghurdin ibaret bu bash aghriqidin qutulalmaydu" dédi.

Toluq bet