Уйғур елидә йәнә аз дегәндә 16 уйғур өлүмгә буйрулди

Мухбиримиз әркин
2014.06.16
sot-olum-jaza-uyghur-5-iyul.jpg CCTV Хәвиридә берилгән, 5-июл вәқәсигә четишлиқ уйғурларни өлүм җазасиға һөкүм қилған көрүнүш. 2009-Йили 15-өктәбир.
AFP


Дүшәнбә күни үрүмчи оттура сот мәһкимиси очуқ сот ечип, “тйәнәнмен аптомобил һуҗуми” ға четишлиқ, дәп сотланған уйғурлардин 3 кишини өлүм җазасиға һөкүм қилған. Бу, хитайниң22 - май үрүмчи “әтигәнлик базар һуҗуми” дин кейин башлиған қаттиқ бастуруш һәрикитидә өлүмгә буйрулған йәнә бир түкүм киши.

Үрүмчидики сотта “тйәнәнмен аптомобил һуҗуми” ға четишлиқ, дәп қаралған 8 кишигә һөкүм елан қилинған. Улардин 1 киши муддәтсиз қамаққа, 4 киши муддәтлик 5 йилдин 15 йилға қәдәр қамақ җазасиға һөкүм қилинған. Бу учур шу күни хәлқара ахбарат васитилиридә кәң хәвәр қилинди.

Шу күни, даириләр турпан, хотән, ақсу қатарлиқ җайларда йәнә бир түркүм уйғурни өлүмгә мәһкум қилған.

Үрүмчидики очуқ сотта “тйәнәнмен аптомобил һуҗуми” четишлиқ, дәп сотланған 8 кишидин һүсәнҗан һошур, йүсүпҗан өмәр нияз, йүсүп әхмәт үчәйлән өлүм җазасиға буйрулған. Шу күни, үрүмчи шәһәрлик оттура сот мәһкимиси һөкүм елан қилған 8 кишиниң 2 нәпири аял болуп, гүлнар тохти нияз муддәтсиз қамаққа, бүви җәннәт абдуқадир 20 йиллиқ қамаққа мәһкум қилинған.

Тохти мәмәт, турсун аблиз, абдулла нияз қатарлиқ үчәйләнгә 10 йилдин 5 йилға қәдәр қамақ җазаси берилгән. Өлүм җазасиға буйрулған 3 киши “террорлуқ тәшкилати қуруш”, “униңға рәһбәрлик қилиш”, “хәтәрлик василарни қоллинип, аммиви бихәтәрликкә бузғунчилиқ қилиш” билән әйибләнгән. Қалғанлар “террорлуқ тәшкилатиға әза болуш”, “хәтәрлик василарни қоллинип, аммиви бихәтәрликкә бузғунчилиқ қилиш” қатарлиқ җинайәтләр билән җазаға тартилған.

Бирақ кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, сотниң адил елип берилғанлиқи вә мәһбусларниң өзини әркин ақлишиға йол қоюлғанлиқи гуманлиқ.

Германийәни база қилған хәтәр астидики милләт вә хәлқләр тәшкилати болса бу очуқ сотларда, хитайниң өз қануни вә хәлқара әһдинамиләргә хилаплиқ қилинғанлиқини илгири сүрүп, буниңға наразилиқ билдүрди.

Мәзкур тәшкилатниң асия ишлириға мәсул хадими улрух делиус мундақ деди: биз бу хил коллектип сотлашқа наразилиқ билдүримиз. Чүнки, бир тәрәптин, уларниң өз қануниға әмәл қилмиғанлиқи, хәлқара қанунларға һөрмәт қилмиғанлиқиға ишәнчимиз камил. Йәнә бир тәрәптин, биз бу қанун - әһдинамиләргә һөрмәт қилмай туруп, бу сотларниң қануний тәртипкә, уйғун адил шараитта өткүзүлүши мумкин әмәс, дәп қараймиз. Нормал қануний тәртипләрдә бу кишиләрниң кишилик иззәт һөрмитиниң қоғдилиши тәләп қилинип, уларға ғәйрий инсани муамилә қилиш чәкләнгән. Бирақ, даириләр очуқ сот қилиш арқилиқ бу кишиләрни пүтүн шәһәр хәлқигә сазайи қилип, бу принсипқа хилаплиқ қилди. Уларни сотлаштин бурун хәлқиаләмгә сазайи қилип, “уларниң қәбиһ зораванлиқ җинайити садир қилғанлиқи” ни намаян қилмақчи болғанлиқниң өзи, хәлқара қанундики адил сотлаш принсиплириға һөрмәт қилмиғанлиқ. Мана бу бизниң бу очуқ сотларға дәрһал наразилиқ билдүрүшимизниң асаслиқ сәвәби.

Бирақ, хитай һөкүмити сотта мәһбусларниң һәқ - һоқуқлириға һөрмәт қилинғанлиқини билдүргән.

Хитай ахбаратиниң хәвәр қилишичә, сот мәһбусларниң өз тил - йезиқида елип берилған, уларниң һәр хил һоқуқлириға әмәл қилинип, бәзилириниң адвокат тәклип қилип өзини ақлишиға йол қоюлған, бәзилиригә һөкүмәт адвокат бәлгиләп бәргән.

Лекин, бәзиләргә немә үчүн һөкүмәтниң адвокат бәлгиләп бәргәнлики мәлум әмәс.

Хитай ахбарати сотниң җәряни, мәһбусларниң әйибләшни қобул қилған - қилмиғанлиқи, өзини қандақ ақлиғанлиқи қатарлиқ тәпсилатлар һәққидә һечқандақ учур бәрмигән.

Хәтәр астидики милләтләр вә хәлқләр тәшкилатидики делиус әпәнди, хитай даирилириниң сот җәряниға даир барлиқ учурларни контрол қилғанлиқини тәнқидләп, хитай сот мәһкимилириниң хитай қанунини суйиистемал қиливатқанлиқини илгири сүрди.

У мундақ деди: бу сотларниң әһвали һәққидә учурға еришиш бәси мүшкүл. Улар учурни қаттиқ контрол қилғачқа, сизниң қандақ ишларниң йүз бериватқанлиқи һәққидә һәрқандақ бир учурға еришишкә мумкинчилик йоқ. Нурғун делоларда аилә әзалириниң әйибләнгүчи билән алақилишиши, әйибләнгүчиниң адвокат тәклип қилип, қануни мәслиһәткә еришиши мумкин әмәс. Бу әһвалда адвокатниң әйибләнгүчини ақлаш вәзиписини атқуруш мумкинчилики йоқ. Бу бир сахтипәзлик. Хитай дөләт қанунидики адаләт вә әдлийә тәртиплирини суйиистемал қилғанлиқ.

Даириләр дүшәнбә күни бәргән мәлуматида һүсәнҗан һушур, йүсүп өмәр нияз, йүсүп әхмәт қатарлиқ кишиләрниң “тйәнәнмен аптомобил һуҗуми” ни осман һәсән билән биргә пиланлиғанлиқини илгири сүргән.

2013 - Йили 28 - өктәбир йүз бәргән вәқәдә, аптомобил ичидики осман һәсән, осман һәсәнниң аниси қуванхан рәһим вә аяли гүлқиз ғени өзини қурбан қилған.

Хитай һөкүмити вәқәни “террорлуқ” һуҗум, дәп елан қилип, гуманлиқ 5 уйғурниң қолға елинғанлиқини елан қилған болсиму, бирақ вәқәниң тәпсилатиға даир учурларни елан қилмиған. Бу, көзәткүчиләрдә вәқәниң “террорлуқ” һуҗум икәнлики һәққидә гуманлиқ соалларни пәйда қилған иди.

Хитай һөкүмити уйғур елидә йүзбәргән зораванлиқ вәқәлирини униң сиясити кәлтүрүп чиқарғанлиқини изчил рәт қилип кәлгән болсиму, бирақ бәзи мутәхәссисләр, хитайниң уйғур илиға зор көләмлик көчмән йөткәп, уйғурларни йәклиши, уларниң тили, мәдәнийити вә диний етиқади вә башқа иҗтимаий һәқ - һоқуқлириға бузғунчилиқ қилиши, қаршилиқни күчәйтиватқанлиқини агаһландуруп кәлгән. Улар йәнә хитайниң абдувәли аюп, илһам тохтиға охшаш мөтидил пикирдики өктичи уйғур зиялийлирини вә паалийәтчилирини бастуруши уйғурларни үмидсизләндүрүп, уларни радикаллишишқа мәҗбурлаватқанлиқини тәкитләп кәлгән.

Хәтәр астидики милләт хәлқләр тәшкилатидики делиус әпәндиниң қаришичә, шәрқий түркистан мәсилиси бихәтәрлик тәдбирлирини күчәйтиш арқилиқ һәл болмайду. Сиясий тәдбир - шәрқий түркистан мәсилисини һәл қилишниң йоли.

Делиус әпәнди: һәр бир адәм шуни билиши керәк, бихәтәрлик тәдбирлири шәрқий түркистанда мәсилә һәл қилишниң чариси әмәс. Шәрқий түркистанда у һөкүмранлиқ қилған 60 йилдин буянқи әң зор көләмлик бихәтәрлик тәдбирлирини алған болсиму, бирақ у бу һаләтни узун мәзгил сақлап қалалмайду. Униң һазирқи райондики бихәтәрлик селинмиси германийәдин икки һәссә ешип кәтти. Бундақ бихәтәрлик тәдбирини узун йил давамлаштуруш мумкин әмәс. Улар бу мәсилини сиясий йол арқилиқ һәл қилишниң йолини издиши керәк, деди.

Делиус әпәнди ахирида, хитайниң мәсилини сиясий йол арқилиқ һәл қилиш нийити барлиқиға наүмид икәнликини билдүрди.

Хитай ахбаратиниң ашкарилишичә дүшәнбә күни ақсу - турпан, хотән қатарлиқ җайларда өлүмгә һөкүм қилинған 13 уйғурниң өлүм җазаси шу күни дәрһал иҗра қилинған.

Шинхуа агентлиқи, хитай алий соти террорлуқ билән әйиблинип өлүмгә буйрулған бу кишиләрниң өлүм җазасини тәстиқлиғанлиқини билдүргән. Өлүмгә буйрулған бу 13 кишиниң 3 нәпири, “лүкчүн вәқәси” гә четилип җазаланған. 2013 - Йили 26 - июн йүз бәргән “лүкчүн вәқәси” дә 40 нәччә адәм өлгән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.