Шиветсийәдин сиясий панаһлиқ тилигән бир уйғур аилиси қайтурулуш хәвпигә дуч кәлгән

Мухбиримиз әркин
2018-09-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Германийә исәвәлик билән хитайға қайтурувәткән уйғур сиясий панаһлағучиниң тәқдири.
Германийә исәвәлик билән хитайға қайтурувәткән уйғур сиясий панаһлағучиниң тәқдири.
RFA

Шиветсийәдин сиясий панаһлиқ тилигән абдуқадир ясин аилиси йеқинда хитайға қайтуруветилиш хәвпигә дуч кәлгән. Абдуқадир ясинниң аяли еғираяғ болуп, уларниң 7 яшлиқ вә 2 яшлиқ икки қизи бар икән. Шиветсийә таратқулириниң 5‏-сентәбир күни ашкарилишичә, нөвәттә абдуқадир ясин билән аяли вә икки қизи шиветсийә пайтәхти ситокһолмниң 170 километир шималидики йәвлә шәһириниң бир панаһлиқ орнида вақитлиқ тутуп турулмақтикән.

Шиветсийә таратқулириниң хәвәрлиридә көчмәнләр идарисиниң бу қарарни чиқиришиға мәзкур органдики бу делоға мәсул хадимларниң нөвәттики уйғур вәзийитигә болған тонушиниң мүҗмәллики сәвәб болғанлиқи илгири сүрүлмәктә. Мәлум болушичә, шиветсийә чегра сақчилири абдуқадир ясинға униң пат йеқинда хитайға йолға селиниши мумкинликини, униң дәрһал ситокһолмдики хитай әлчиханисиға берип рәсмийәт беҗириши керәкликини билдүргән.

Абдуқадир чаршәнбә, йәни 5‏-сентәбир күни зияритимизни қобул қилип, өзиниң һазир интайин қийин әһвалда туруватқанлиқини билдүрди. Абдуқадир ясин мундақ деди: «германийәдә бирәр йилдәк туруп (шиветсийәгә) йенип кәлдуқ. Чегра сақчисиму һечқандақ гәп қилмиди. Ситокһолмдики чегра сақчиси ‹силәр ашу әркиндәкла 15 күн ичидә йәвлә дегән шәһәрниң чегра сақчисиға өзүңларни мәлум қилиңлар. Мәлум қилмисаңлар, мәҗбурий тутуш буйруқи чиқиримиз' дәп чиқиривәтти. Шуниң билән биз өзимиз йәвләгә йенип кәлдуқ. Йәвләгә келип у күни бәк кәч болуп кәткәчкә балилирим билән бағчида яттуқ. 2 Балам бар иди, аялим техи 3‏-сигә һамилидар. Чоң балам 7 яш, кичик балам 2 яшта иди. Чоң балам вәтәндә туғулған 4 яш вақтида биз билән биргә чиққан. Иккинчи балам һазир икки яшқа кирди, у шиветсийәдә туғулди. Биз әтиси йәвләдә сақчиға тизимлаттуқ. Улар бизни шәһәрлик һөкүмәтниң вақитлиқ тутуп туридиған йеригә орунлаштуруп қойди.»

Мәзкур вәқә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири һазирқи вәзийәттә һәрқандақ бир уйғурни хитайға қайтуруветиш униң тутқун қилиниши, узун йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилиниши яки из-дерәксиз йоқап кетишигә йол ачидиғанлиқини агаһландуруватқан бир мәзгилдә йүз бәрди. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң шиветсийәдики шөбисиниң көчмәнләр ишлириға мәсул бир хадими чаршәнбә күни зияритимизни қобул қилип, абдуқадир ясин делосидин хәвәрдар икәнликини вә һәрқандақ уйғурни хитайға қайтурушқа қарши туридиғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: «хәлқара кәчүрүм тәшкилати шинҗаңниң вәзийити интайин еғир вә давамлиқ яманлишиватиду дәп қарайду. Мән сизни буниңдин хәвири бар дәп қараймән. Қисқиси, биз йәнә шинҗаңдин кәлгән уйғур сиясий панаһланғучилар әгәр хитайға қайтурулса җазалиниш хәвпигә учрайду дәп һесаблаймиз. Бизниң бу җәһәттики қаришимиз шуки, һечқандақ бир сиясий панаһланғучи қайтурулмаслиқи яки қайтурулуш қарари иҗра қилинмаслиқи керәк.» У йәнә абдуқадир ясинниң делоси һәққидә көчмәнләр идариси билән алақилишиватқанлиқини, бирақ таратқуларға шәхсниң сиясий панаһлиқ делоси һәққидә мәлумат берәлмәйдиғанлиқини билдүрди.

Германийә бу йил 5‏-айда 22 яшлиқ бир уйғурни уқушмаслиқ түпәйли хитайға қайтурувәткәндин кейин униң һечқандақ из-дерикини алалмиған. Германийә һөкүмәт әмәлдари һазирқи вәзийәттә уйғурларни қайтурушниң мувапиқ болмайдиғанлиқини билдүргән. Арқидинла германийә ички ишлар министирлиқи германийә көчмәнләр идарисигә уйғурларни хитайға қайтурушни тохтитиш һәққидә уқтуруш чүшүргән иди.

Игилишимизчә, абдуқадир ясин аяли билән 4 яшлиқ бир қизини елип 2015‏-йили қазақистан арқилиқ шиветсийәгә келип сиясий панаһлиқ тилигән. Лекин униң сиясий панаһлиқ тәлипи 2017‏-йили рәт қилинип, шиветсийә көчмәнләр идариси уларниң хитайға қайтип кетишини тәләп қилған. Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң билдүрүшичә, бу дәл хитай даирилириниң уйғур диярида йиғивелиш лагерлирини қуруп, уйғурларни кәң көләмдә қамаватқан бир мәзгил болуп, навада улар хитайға қайтуруветилсә, униң аяли билән бирликтә түрмигә ташлиниши, балилириниң йетим-йесирлар мәктипигә йоллиниши яки из дерәксиз йоқап кетиши тамамән мумкин икән.

Абдуқадир ясин аилиси амал болмиғанлиқтин 2017-йили 5‏-айда шиветсийәни ташлап ‏германийәгә панаһ тартип барған. Әмма «дублин келишими» гә асасән униң германийәдики панаһлиқ илтимаси қобул қилинмиған. Нәтиҗидә улар бу йил 7‏-айда шиветсийәгә йәнә қайтип келишкә мәҗбур болиду. Шиветсийәдики уйғур паалийәтчи, «шиветсийә уйғур маарип уюшмиси» ниң мәсули ниҗат турғунниң билдүрүшичә, абдуқадир ясин аилисиниң шиветсийәдин қайта сиясий панаһлиқ тәләп қилиш һоқуқи болмиғачқа улар һазир шиветсийә көчмәнләр идарисигә қайтуруветиш қарарини иҗра қилишни кечиктүрүш илтимаси сунған икән.

Ниҗат турғун мундақ деди: «абдуқадир ясин аилиси ‹дублин келишими' гә асасән германийәдин қайтуруветилипту. Һазир улар шиветсийәгә қайтип кәлгәндин кейин адвокатларға илтимас қилип қойдуқ. Абдуқадирму көчмәнләр идарисигә илтимас сунуп қойди. Илтимасини қайтидин көрүп чиқишни, йәни кәткүзүветишни тохтитишни тәләп қилди. Қайтуруветишни тохтатқандин кейин уларниң илтимаси қайтидин көрүлидиған гәп. Илтимас қилип қойди, әмма униң қандақ нәтиҗиси болиду билмәймиз. Мениңчә уларниң шәхсий һекайиси қандақ болушидин қәтий нәзәр бүгүнки күндики шәрқий түркистан вәзийитиниң қаттиқлиқи уларниң қайтурулушиға тосалғу болуши мумкин дәп бир аз үмид билән қараватимиз. (Лекин) көчмәнләр идариси уйғурларниң әһвалини билсиму, әмма һәр бир панаһлиқ тилигүчиниң мәсилисини шәхсий, индивидуал нуқтидин көргәчкә, бу җәһәттә бир аз мәнпий нәтиҗә туғулуши мумкин.»

Абдуқадирниң билдүрүшичә, йәвлә шәһәрлик һөкүмәт уларни һазир туруватқан вақитлиқ панаһлиқ өйини бошитип беришкә қистимақтикән.

Абдуқадир: «әмма шәһәрлик һөкүмәт һазир бизни зорлап һәр һәптиси ‹хитай консулиға берип паспорт беҗирип кәлмисәңлар, ятақтинму чиқириветимиз, пулни тохтитиветимиз' дәп қиставатиду. Келәр һәптә йәнә бир сорақ бар, шу әң ахирқи вақти буларниң. Шу күни беҗиргән рәсмийәтлиримизни көрсәтмисәм, бизни мәҗбурий чиқириветиду, талада қалимиз.»

Мухбир: «мәҗбурий чиқиривәтсә, айропиланға селип йолливетидиған иш йоқту?»

Абдуқадир: «уни мушу чегра сақчиси беҗириватамдикин дәп ойлидим. Чегра сақчисиму маңа шундақ дегән, ‹бизниң төпимиздә башлиқлиримиз бар. Башлиқлар мәйли көчмәнләр идариси болсун, мәйли юқири сот болсун, мәйли бизниң чегра сақчисиниң башлиқлири болсун, һәммиси уқтуруш чүшүрүп болди, силәрни чоқум маңдуруветишни дәп болди. Бизниң илтимасимизни көчмәнләр идариси аллиқачан тохтитивәткән, бу әң ахирқи иҗра' дәп. Уларға йәнә башқидин илтимас қилидиған һоқуқимиз йоқ икән.»

Ниҗат турғунниң илгири сүрүшичә, һазирқи вәзийәттә һәр қандақ бир уйғурни хитайға қайтуруп бериш шиветсийәниң хәлқарадики образиға зиянлиқ икән. У мундақ дәйду: «шиветсийә ташқи ишлар министирлиқи асия бөлүмидикиләр билән көрүшкәндә улар әһвалниң һәммисидин хәвәрдар икәнликини дегән. Мән уларға уйғур тәтқиқат институтиниң, германийәдики адриан зәнсниң чиқарған лагерлар тоғрисидики 3 данә доклатини вә шиветсийәдики уйғурларниң қандақ тәһдиткә учраватқанлиқини язма доклат билән қошуп бәргән. Улар бу доклатларни көрүп техиму яхши қилидиғанлиқи, б д т болсун, явропа иттипақиниң кишилик һоқуқ йиғинлирида болсун, буни көтүрүп чиқимиз дегән. Әмма маву көчмәнләр идариси мәсилигә башқичә қарайду. Бюкратлар буйруқ чүшсила машина адәмдәк иҗра қиливетишкә алдирайду. Лекин бу шиветсийәниң образиға қара тамға уриду.»

Абдуқадир ясин вә униң аилиси б д т ниң ирқий айримичилиққа қарши туруш комитети хитайни уйғур районидики йиғивелиш лагерлирини тақашқа, америка дөләт мәҗлиси трамп һөкүмитини уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә роли бар хитай әмәлдарлирини җазалашқа чақирған мәзгилдә хитайға қайтурулуш хәвпигә дуч кәлди. Америка дөләт мәҗлисиниң 17 нәпәр әзаси өткән гәптә америка ташқи ишлар министири майк помпейо билән малийә министири стевен минучинға хәт йезип, хитайниң «бир милйондәк уйғур вә башқа мусулман милләтләрни сиясий тәрбийәләш мәркәзлиридә вә лагерларда тутуп турушиға қарши қаттиқ, нишанлиқ вә йәр шари характерлик тәдбир елиш керәклики» ни тәкитлигән. Улар трамп һөкүмитиниң «йәр шари магнитиский қануни» ни ишқа селип, чен чүәнгу, сүн җинроң, шөһрәт закир қатарлиқ 8 нәпәр юқири дәриҗилик хитай әмәлдарини җазалашни тәләп қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт