Қирғиз зиялийси: қирғизистандин юртқа қайтқан 100 дин артуқ қирғиз студент ғайиб

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-08-07
Share
qirghiz-sheher-emin-oy.jpg Уйғур ели даирилири "әмин өй қурулуши" сиясити бойичә салған муқим олтурақ өйләр.
RFA/Qutluq

Өткән һәптә радийомизға бишкәктин мәлумат бәргән бир қирғиз аңлармән, қирғизистан пуқралиқиға өткән, қизилсу области билән қирғизистан арисида сода қилип, билим ашуруп, туғқан йоқлап, әркин һалда йилда бир қанчә қетим берип-келип туруватқан қирғизларниңму паспортлириниң тартивелинғанлиқини, тәқибгә учраватқанлиқини аңлатқан иди. Униң йәткүзгән учуриға қариғанда, қирғизистандики университетларда оқуватқан 100 дин артуқ қирғиз оқуғучи язлиқ тәтилдә юрти қизилсуға қайтқан һаман, хитай даирилири уларни чеградинла тутуп апирип, аилиси биләнму көрүштүрмәй, радикаллиқни түгитиш намидики меңә ююш лагерлириға қамап қойған. Қизилсудики мунасивәтлик сақчи орунлири гәрчә, бу һәқтә ениқ мәлумат беришни рәт қилған болсиму, әмма қирғиз оқуғучиларниң тутуп турулуватқанлиқини инкар қилмиди.

Хитай даирилири уйғур районниң "әсәбийликни түгитиш низами" ни 4-айниң 1-күнидин етибарән рәсмий йолға қоюлғандин буян, җай-җайларда диний әсәбийликни түгитиш синипи намида, ғәйрий рәсмий түрмә шәклини алған орунларни тәсис қилип мәзкур йеңи низамни өгиниш долқуни көтүрүлгән иди. Вә бу хил тәрбийиләш синиплириниң үч хил күчләргә қарши ипадә билдүрүш, икки йүзлимичиләрни паш қилишқа охшаш мәзмунларни өз ичигә алидиған күп хил мәзмун вә шәкилдә елип бериливатқанлиқи ашкариланди. Хитай һөкүмитиниң кеңәйтип давам қиливатқан, радикаллиқни түгитиш, тәрбийиләп өзгәртиш өгиниш синиплирида дәсләп, уйғурлар арисидики аталмиш 3 хил күчкә алақидар җинайәт өткүзгән яки шуларниң уруқ-туғқанлири, аталмиш диний ашқунлуқ идийиси бар дәп қаралған уйғурлар нуқтилиқ тәрбийиләш, өзгәртиш обйекти қилинған болса, кейин йәнә учур алақә васитилирини тәкшүрүштә мәсилиси бар дәп қаралғанлар, һәтта түркийә, мисир қатарлиқ җайларда диний тәлим алған оқуғучиларни вә қайтип кәлмигән оқуғучиларниң ата-анилири һәмдә уруқ-туғқанлирини йиғип сиясий өгинишкә мәҗбурий тәшкилләватқанлиқи билдүрүлмәктә иди. Йеқиндин буян радиомизға уйғурлардин башқа қазақ, қирғиз, туңганларниң мәлумат беришичә, хитай һөкүмитиниң уйғурларни нишан қилип йиғиватқан тәрбийиләп өзгәртиш синиплириға башқа йәрлик милләтләрниму мәҗбурий тәшкилләватқанлиқи мәлум.

Бишкәктин биз билән алақиләшкән, исмини ашкарилашни халимиған бир қирғиз зиялийсиниң ейтишиға қариғанда, бу йил киргәндин буян, қирғизларниңму паспортлири тартивелиниватқанлиқини, вәзийәтниң начарлаватқанлиқини билгән болсиму, йәнила бирқисим қирғизлар вә оқуғучилар, ата-анилири яки уруқ-туғқанлири хитай һөкүмити тәрипидин гөрүгә елинған вә яки тәһдитләргә учриғанлиқи сәвәблик юрти қизилсуға қайтип кәткән. Хитай һөкүмитиниң уйғур елида қирғизларниңму паспорт елиш, саяһәт қилиш һәқ-һоқуқлириға еғир дәхли-тәруз йәткүзүватқан бир пәйттә йәнә, юртиға қайтқан қирғизларни қанунсиз тутқун қиливатқанлиқини шикайәт қилған бу зиялий йәнә, қирғизистандики университетлардин язлиқ тәтилдә қизилсуға қайтқан 100 дин артуқ қирғиз студентниң хитай чеграсидин тутуп, тәрбийиләп өзгәртиш синиплириға қамап қоюлғанлиқини, уларниң ата-анилири билән күрүштүрүлмигәнликини, қәйәрдә икәнлики вә қачан чиқидиғанлиқидинму хәвәр йоқлуқини билдүрди.

Биз бу қирғиз зиялийниң бәргән учуриға асасән, қизилсу области ақчи наһийиси сақчи даирилиридин ениқлаш елип бардуқ. Биз ақту наһийисидики бир қирғиз йезиси сақчиханисиға телефон улидуқ, сақчи бу йүз оқуғучи һәққидә ениқ мәлумат берәлмигән болсиму, қирғизистандин кәлгән оқуғучиларниң чоқум өгинишкә қатнаштурулидиғанлиқини вә нопуси турушлуқ җайларда ечилған тәрбийиләп өзгәртиш синиплириға елип берилидиғанлиқини билдүрди вә бу йезидики тәрбийиләп өзгәртиш синиплирида асаслиқ қирғизларға тәрбийә елип бериливатқанлиқини ашкарилиди.

Биз қизилсу даирилириниң қирғизистандин қайтқан оқуғучиларни қайтуруп келиш вә уларни тәрбийиләп өзгәртиш синиплириға мәҗбурий йиғивелишниң сәвәби вә уларниң қачан қоюп берилидиғанлиқини игиләш үчүн бу сақчи тәминлигән наһийилик җамаәт хәвпсизлик идарисиниң башлиқиниң номуриға телефон улидуқ.

Сақчи башлиқи қирғиз оқуғучиларниң әһвали һәққидә мәлумат беришни рәт қилған болсиму, учурни инкар қилмиди. Пәқәт "сақчиханиниң өзигә келип сораң, мандақ параңлашсақ болмайду җума" дәп телефонни қойди.

Илгири дәлиллигән мәлуматлиримиздинму, чәтәлләрдә оқуватқан, болупму түркийә, мисир қатарлиқ җайлардин амалсиз юртқа қайтқан оқуғучилардин башқа һәр қандақ сәвәб билән чәтәлләргә чиққан кишиләрму қайтип кәлгән һаман хитай аманлиқ тармақлири тәрипидин чеграларда тутқун қилинған болса, йәнә бир қисми юртида "тәрбийиләп өзгәртиш синиплири" ға мәҗбурий елип кетилгәнлики, уйғурлардин башқа қазақ вә қирғизларниңму охшаш күлпәтләргә учраватқанлиқи мәлум болмақта.

Хитайниң "тәрбийиләп өзгәртиш" синиплириниң, хитайниң аммиға зулум селишниң йәнә бир йоли болуватқанлиқини шикайәт қилған бишкәктики қирғиз зиялийси йәнә, хитай даирилириниң йеқиндин буян қирғизларға қаратқан диний тәқипләшлириниңму интайин күчәйгәнликини, нурғун қирғиз яшлириниң "диний әсәбийлик" намида түрмиләргә наһәқ қамалғанлиқини өзи аңлиған мисаллар билән көрситип өтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт