Қирғизистандики уйғур ханим-қизлириниң намайиш ирадисидин қозғалған талаш-тартишлар

Ихтиярий мухбиримиз ферузә
2018-05-04
Share
artiq-hajiyef-ittipaq-jemiyiti-qurultiyi.jpg Қирғизистан уйғурлири "иттипақ" җәмийитиниң 8-қурултийида рәис болуп сайланған артиқ һаҗийеф сөздә. 2014-Йили 19-апрел, бишкәк.
RFA/Oyghan

4-Айниң 27-күни белгийә пайтәхти бирюсселдики явропа парламенти алдида өткүзүлгән "5000 кишилик намайиш" қа аваз қошуп, австралийәдә, америкиниң вашингтон, сан-франсиско, чикаго вә хюстон шәһәрлиридә, канада пайтәхти оттавада, японийәдә вә русийәниң йектеринабург шәһәрлиридә хитайға қарши наразилиқ намайишлири елип берилди. Нәқ шу күни қирғизистан пайтәхти бишкәк шәһиридә уйғур ханим-қизлириниң тәшәббускарлиқи билән қирғизистан җумһурийити алий кеңишиниң алдида намайиш өткүзүш нийити билән 30 ға йеқин уйғур қиз-аяллири қәдәм ташлиған иди. Һалбуки, намайиш өткүзүшкә һөкүмәт тәрәптин рәсмий рухсәт елинмиған болғачқа, намайиш башланмастинла тохтитилип қоюлди.

1991-Йили қирғизистан өз мустәқиллиқиға еришкәндин кейин түркийә, америка қошма штатлири вә башқа дөләтләр қатарида хитайму қирғизистанда өз әлчиханисини ечип, қирғизистан билән дипломатик мунасивәтләрни орнатқан иди. 2001-Йили "шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати" қурулғандин кейин қирғизистан-хитай мунасивәтлири һәрбий, иқтисадий вә теббий саһәләрдә күчийип барди. 2017-Йили қирғизистанда вә өзбекистанда йеңи президент сайлими өткүзүлди. 2018-Йили өзбекистан-қирғизистан вә хитай арилиқида төмүр йол туташтурулуш пилани ишқа кириштүрүлүп, қирғизистан-хитай мунасивәтлири техиму йәниму күчийишкә башлиди. Бу вәзийәт қирғизистандики уйғурларниң бәзи паалийәтлиригә мәлум бесимларни пәйда қилишқа башлиди. Биз бу хил шараитта қирғизистан уйғурлири дуч келиватқан бүгүнки вәзийәт вә униң йүзлиниши һәққидә учур елиш үчүн қирғизистан җумһурийити һөкүмитигә қарашлиқ хәлқара мунасивәтләр вә тәшкилатлар идарисигә мураҗиәт қилдуқ. 

Мәзкур идаридики баш хадим медет түркмәноф, уйғур хәлқи билән қирғиз хәлқиниң қериндаш хәлқ икәнликини вә уларға қирғизистан дөлитиниң қолидин келишичә ярдәмдә болидиғанлиқини билдүрди, әмма қирғизистан ташқи сияситини дөләтниң истратегийилик мәнпәитигә қарита йүргүзүватқанлиқини көрситип өтти. У, бүгүнки күнләрдә хитайниң қирғизистанниң истратегийилик шерики икәнликини тәкитлиди. У йәнә илгири қирғизистан тарихида өткүзүлгән намайишлар нәтиҗисидә малиманчилиқлар йүз бәргәнликини, намайиш тоғрилиқ чиқирилған бәзи чәклимиләрниң пәқәт уйғурларғила әмәс, бәлки пүтүн қирғизистан пуқралири үчүн ортақ икәнликини изаһлап өтти. 

Нөвәттә қирғизистанда 55 миңдин артуқ уйғур яшаватқан болуп, қирғизистандики милләтләр ичидә 5-орунни тәшкил қилмақта. Уйғурлар асассән бишкәк шәһири вә униң әтраплиридики йезиларға вә кичик шәһәрләргә орунлашқан. Уларниң бәзи сиясий паалийәтлири чәкләнгән болсиму, әмма улар өз мәдәнийитини, миллий-кимликини сақлап қелиш үчүн тиришчанлиқ көрсәтмәктә. Қирғизистан уйғурлири йәнә дуня уйғур қурултийиниң паалийәтлиригиму актип қатнашмақта. Дуня уйғур аяллири комитетиниң әзаси чәшмәм мухтарова бу һәқтә өз пикирлирини баян қилди.

15-Март күни дуня миқясида елип берилған "бир аваз, бир қәдәм" намайишиға қирғизистан уйғурлири "иттипақ" җәмийитиниң аяллар комитети аваз қошмақчи иди, әмма бу паалийәт қирғизистан һөкүмәт тәрәптин чәкләнди. Улар қирғизистан асасий қануниға һөрмәт қилип, бу намайишни әмәлдин қалдурди. 27-Апрел күни йәнә хәлчәм мирәхәтованиң шәхсий тәшәббускарлиқида 30 йеқин уйғур қиз-аяллири уюшуп, қирғизистан алий кеңишиниң бинаси алдида намайиш өткүзүшни пилан қилған иди.

Игилишимизчә, қирғизистан һөкүмәт даирилири бу намайишниң қанунсизлиқини, униң күтүлмигән нәтиҗиләрни елип келиши мумкинликини тилға елип, қирғизистан уйғурлири "иттипақ" җәмийитиниң рәиси артиқ һаҗийефни агаһландурған. 

Артиқ һаҗийеф уйғур аяллириниң алдиға чиқип уларни "иттипақ" бинасиға дәвәт қилип, уларға сәврчанлиқ билән чүшәндүрүш бәргән. Бу сөһбәттә болған аяллар кеңишиниң рәиси рәшидәм әмәтханова зияритимизни қобул қилип, өз қарашлирини баян қилди. 

Мәзкур вәқәләр йүз бәргәнликтин қирғизистан уйғурлири "иттипақ" җәмийитиниң рәиси артиқ һаҗийеф иҗтимаий таратқулар арқилиқ очуқ баянат елан қилди. Артиқ һаҗийеф шәрқий түркистанда болуватқан наһәқ қирғинчилиқларға, һәқсизлиқларға, хитай йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлиригә пүтүн вуҗуди билән қарши туридиғанлиқини, әмма қирғизистанниң һазирқи мәвҗут вәзийитидә нә бишкәктики хитай әлчиханиси алдида, нә қирғизистан һөкүмәт органлири алдида намайиш елип бериш мумкинчиликиниң йоқлуқини билдүрди.

Әпсуски, бу әһваллар қирғизистан уйғурлириниң йүрикини азаблиди. Арида чүшәнмәсликләр вә бәзи гуманий пикирләр пәйда болди. Бу мунасивәт билән 2-май күни қирғизистан уйғурлири "иттипақ" җәмийитиниң алий кеңиши кеңәйтилгән йиғин чақирди. Мәзкур йиғинда әһвални изаһлаш вә чүшәндүрүшләр болуп өтти. Йиғинда йәнә һәр қандақ шәхс яки гуруһлар өз алдиға һәрикәт елип берип, билип-билмәй уйғур хәлқигә зәрәр елип келидиған ақивәтләрни кәлтүрүп чиқарса, яки қирғизистан асасий қануниға хилаплиқ қилип, күтүлмигән вәқәләрни садир қилса, у чағда қирғизистан асасий қануни вә қирғизистан һөкүмитиниң мунасивәтлик қанун-низамлириниң җазасиға учрайдиғанлиқи қаттиқ агаһландурулди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт