Уйғур дияридин қоғланған бир чәтәлликниң уйғур вәзийити һәққидики гуваһлиқи (1)

Мухбиримиз сада
2018.11.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
saqchi-shrlash-tekshurush-kocha.jpg Сақчилар қораллиқ күчләрниң һимайиси астида кишиләрниң кимликини тәкшүрүватқан көрүнүши. 2017-Йили 24-март, қәшқәр.
Reuters

Мәлумки, уйғурларниң нөвәттики әһвали күнсайин еғирлишишқа қарап йүзләнмәктә. Алдинқи мәзгилләрдә бир қисим уйғур вә қазақ шаһитлар өзлириниң уйғур дияридики лагерларда бешидин кәчүргән ечинишлиқ қисмәтлири яки өзлири сәвәблик уруқ-туғқанлириниң тутқун қилиниши һәққидә гуваһлиқ берип, хәлқараниң уйғурларниң нөвәттики вәзийитигә техиму диққәт қилиши үчүн бәлгилик рол ойниған иди.

Илгири уйғур дияриға берип бир мәзгил хизмәт қилған, кейин хитай һөкүмити тәрипидин сәвәбсизла қоғланған бир қисим чәтәлликләрму йеқинда радийомиз зияритини қобул қилип, уйғур диярида өз көзи билән көргән вә аңлиғанлирини аңлатти.

Алдинқи һәптә америкилиқ бир аял “әркин асия радийоси” ниң уйғур бөлүмигә хәт йезип, өзиниң бир мәзгил уйғур дияридики мәлум бир алий мәктәптә турғанлиқини, кейинчә хитай һөкүмити тәрипидин мәҗбурий йосунда қоғланғанлиқини, бир виҗдан игиси болуш сүпити билән һазирқи қийин вәзийәттә уйғурларға қандақ ярдәм қилиши керәкликини биләлмәйватқанлиқини билдүргән иди. Мәзкур аял радийомиз зияритини қобул қилғинида өзиниң шу йәрдики уйғур хизмәтдашлири вә оқуғучилириниң бихәтәрликини көздә тутуп, өзиниң кимлики вә хизмәт қилған орнини ашкарилимаслиқимизни тәләп қилди.

У әң аввал уйғур дияриға дәсләптә барған чағдики һессияти вә ойлиғанлири һәққидә тохталди. Униң дейишичә, у уйғур дияриға барған дәсләпки мәзгилдила хитай һөкүмитиниң уйғурларни һәр җәһәттин кәмситидиғанлиқини чоңқур дәриҗидә һес қилған икән.

У мундақ дәйду: “мән уйғур дияриға 2015-йиллири барған идим, шу вақлардила уйғурлар билән һөкүмәт арисида келиштүргили болмайдиған бир тоқунушниң барлиқини көрүвелиш тәс әмәс иди. Мениң бир уйғур достумниң маңа дәп беришичә, у бурун мәктәп қоруси ичидила яғлиқ чигәләйдикән. Бирақ 2009-йилидики үрүмчи вәқәсидин кейин әһвал өзгирип, һөкүмәт уйғурларға гуман нәзири билән қарайдиған вәзийәт шәкиллинипту. Мәктәпләрдә яғлиқ чигиш чәклинипту.”

Униң қәйт қилишичә, 2009-йилидин кейин хитай өлкилиридики меһманханилар уйғурларға ятақ беришни тохтатқан болуп, әгәр қаршилиқ билдүрсә меһманхана хадимлири дәрһал сақчиға мәлум қилидикән.

У мундақ дәйду: “уйғур салаһийитидики адәм хитайниң қайси өлкилиригә барсун, шу йәрдики меһманханилар уларни ятақ билән тәминләшни рәт қилидикән. Адәмләр шу вақиттиму өзиниң аилә әзалири билән биллә туралмайдикән. Буму бир хил уйғурларни вәйран қилиш усули икән. Әмма мән билидиған адәмләрниң һәммисидила өзлириниң лагерларға тутулушидин қорқидиған бир һессият йоқ иди. Һалбуки, 2017-йили кириши билән әһвал пүтүнләй өзгәрди.”

У баянлири давамида уйғур дияри вәзийитиниң қачандин башлап рошән өзгиришкә башлиғанлиқи һәққидә тәпсилий тохталди. У мунуларни баян қилди: “районниң вәзийитидики драматик өзгириш 2016-йилиниң ахирлиридин башланди. Бу хил өзгиришниң әң типик намайәндиси болса кочилардики қораллиқ сақчиларниң сани нәччә һәссиләнди. Асасән һәрбир коча доқмушида ‛хәлққә қулайлиқ сақчи понкити‚ намидики сақчиханилар қурулди. Мән сақчи понкити дегәндин көрә, ‛сақчи боткиси‚ десәм бир аз раһәт һес қилидикәнмән. Әгәр сиз кичик йезиларға саяһәткә барсиңиз, шу йәрдиму ундақ понкитларни көрәләйсиз.”

Мәзкур чәтәллик аял уйғур диярида турған мәзгилидә уйғурларниң диний паалийәтлиригиму алаһидә диққәт қилғанлиқини ейтип өтти.

У мундақ деди: “мән мәктәптә йетип қопидиған бәзи уйғур оқуғучилиримниң һәр вахлиқ тамақтин кейин намаз оқуғили баридиғанлиқини көрәттим. Кейин мәктәптә турмайдиған оқуғучилиримниңму намаз оқушни тохтатқанлиқини билдим. Мәктәпниң оқуғучиларниң роза тутушини чәкләш һәққидә низами бар иди, бирақ уйғур оқуғучилирим бир амалларни қилип роза тутатти. Улар чүшлүк дәм елишта мәктәп ашханисидин тамақ еливелип, ятаққа қоюп қоятти вә кәчтә иптарлиқта йәйтти.”

У йәнә нормал диний паалийәт билән шуғуллиниватқан уйғур оқуғучилириниң вәзийәт түптин өзгәргәндин кейин, диний паалийитини тохтитишқа мәҗбур болғанлиқи һәм кейинки мәзгилдә шу ишлири сәвәблик из-дерәксиз ғайиб болғанлиқини тәпсилий сөзләп бәрди.

У йәнә мунда деди: “2017-йилиға кәлгәндә һечкимниң роза тутқанлиқини көрмидим. Кейин билсәм, улар мәктәп тәрәптин чүшлүк тамақ йейишкә зорлинидикән, әгәр кимки уларниң бирәр нәрсә йемигәнликини көрсә дәрһал паш қилидикән. Мушу сәвәбтин 2017-йили әтияз айлирида нурғун адәм ғайиб болушқа башлиди. У чағларда техи һечким ‛қайта тәрбийәләп өзгәртиш лагери‚ дәйдиған бир йәрни билмәйтти. Әмма мән вә башқилар бу уйғуркән дәп билидиғанларниң һәммиси ғайиб болди.”

Зиярәт давамида биз у аялдин өзи билидиған уйғур хизмәтдашлири вә уйғур оқуғучилиридин аталмиш “тутуп туруш лагерлири” ға әкетилгән яки әкетилмигәнликини сориғинимизда, у өзи билидиған лагерниң бир қанчә дәриҗигә бөлинидиғанлиқи, кишиләрниң өткүзгән “сәвәнлики” гә қарап, мас кәлгән лагерға йоллинидиғанлиқини аңлатти. У мундақ деди: “мениң бир уйғур достумниң аилә әзалиридин чәтәлгә оқушқа чиққанлири бар икәнтуқ. Улар мәйли қайси дөләткә чиқсун, улар уруқ-туғқанлири билән үндидар яки башқа янфон деталлири арқилиқ көрүшкәнла болса сақчилар иккинчи күнила уларниң өйигә келип, уларни аварә қилидикән. Мениң билгиним униң бәзи аилә әзалири йоқап кетипту, бәзилири кичик даиридики ‛қайта тәрбийәләш курси‚ ға қатнишипту. У гәрчә лагер болмисиму, у йәрдә охшашла һөкүмәтниң сияситини вә хитай тилини өгинидикән. Университеттики мән билидиған бәзи кишиләр әгәр мәлум бир гәпни хата дәп қойған болса, улар ундақ сиясий курсқа һәссиләп қатнишидикән.”

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.