Уйғур дияридин қоғланған бир чәтәлликниң уйғур вәзийити һәққидики гуваһлиқи (2)

Мухбиримиз сада
2018.11.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
saqchi-charlash-urumchi-kocha.jpg Хитай қораллиқ күчлири уйғурлар зич олтурақлашқан районда чарлаш елип бериватқан көрүнүш. 2013-Йили 29-июн, үрүмчи.
AFP

Алдинқи сан программимизда уйғур диярида хизмәт қилған, кейин хитай һөкүмити тәрипидин сәвәбсизла қоғланған бир чәтәллик аялниң уйғур районида өз көзи билән көргән вә аңлиғанлириниң биринчи қисмини аңлиған идиңлар, бүгүн шуниң давами диққитиңларда болиду.

Алди билән бу чәтәллик аял үрүмчидә турған чағлирида өзиниң давамлиқ хитай сақчиларниң аварә қилишиға учрап кәлгәнликини, қилған һәр бир ишидин сақчиларниң әрзимәс баһаниләр билән путақ тепип кәлгәнликини сөзләп бәрди.

У мундақ дәйду: “әгәр хитай хадимлар бизгә сениң қиливатқан мәлум ишиң хата болуватиду, десә, биз дәрһал башқичә йол тутаттуқ, һәрхил усуллар билән хитай һөкүмитиниң бәлгилимилиригә һөрмәт қилишқа тиришаттуқ. Әмәлийәттә яхши диққәт қилидиған болсақ, бизниң қиливатқан һечқандақ ишимиз хата әмәс, лекин һөкүмәткә нисбәтән бизниң һәрқандақ ишимиз хата болуп көрүниду.”

У йәнә бизгә хитайда қурултай ечилиштин бурун, башқа хизмәтдашлириниң 50 күн тохтимай ишлигәнликини ейтти. Униң дейишичә, бундақ уда 50 күн тохтимай ишләшниң мәқсити ши җинпиң идийәсини ядлаш вә шу һәқтә мақалә йезип уни үндидар вә башқа алақә супилирида елан қилиш икән.

У мунуларни билдүрди: “ишчи-хизмәтчиләр хитай рәиси ши җинпиңниң аталмиш ‛ши җинпиңниң йеңи дәвр җуңгочә сотсиялизм идийәси‚ ни өгинишкә зорлинатти. Уйғурларниң каллиси мәҗбурий ююлатти, әмәлийәттә бу әндизә пүтүн бир җәмийәткә қарап йүзләнгән иди. Мән америкиға йенип кәлгәндин кейин, өзүмниңму меңә ююлушниң тәсиригә учриғанлиқини һес қилдим. Чүнки мәнму нурғун нәрсиләрни унтуп кетишкә зорлиниптимән.”

У кейинчә хитай һөкүмити уйғур райони һәққидә шунчә “гүзәл” көрсәткән вәзийәтниң әмәлийәттә интайин қорқунчлуқ бир мәнзирә икәнликини һес қилған икән.

У мундақ деди: “хитайниң ичидә яшиған һәрқандақ адәм бундақ муһитниң тәсиригә учрайдикән, әмма бундақ тәсирниң әң көп қурбанлири йәнила уйғурлар икән. Кишиләрниң немигә етиқад қилиш-қилмаслиқини бәлгиләп беришниң өзи әмәлийәттә бир мәдәнийәтни йоқ қилиштур. Бу интайин чоң бир җинайәт.”

Мәзкур чәтәллик аялни әң һәйран қалдурған бир мәнзирә хитайларниң шундақ тәңпуңсизлиқларни көрүп туруп, бу һәқтә аваз чиқармиғанлиқи икән.

У мундақ дәйду: “мән чәтәллик болғанлиқим үчүн бәзи хитайлар һөкүмәткә болған наразилиқини маңа дәп беришни халайтти, әмма хитайлар өз-ара ундақ гәпләрни дейишмәйтти. Улар натоғра муамилигә инкас қайтуруши керәк иди, бирақ улар өзлириниң ундақ қилишқа күчи йәтмәйдиғанлиқини биләтти. Уларниң бәзилири хизмитидин айрилип қелиштин әнсирисә, бәзилири мәктәптә аран тиклигән наминиң бирақла йоқ болуп кетишидин қорқатти.”

Мәзкур чәтәллик аялниң бизгә язған хетидики адәмни әң қизиқтуридиған нуқта шуки, у хитай һөкүмитиниң чәтәлликләрниң тәсир күчигә бәкла әһмийәт беридиғанлиқини тәкитлигән. Биз униңдин буниң қандақ бир мәнани билдүридиғанлиқини сориғинимизда, у “йәрлик хәлқләрниң чәтәлликләрниң әркинлик идийәсиниң тәсиригә учрап кетиши һөкүмәтни әң әнсиритидиған бир нуқта” деди.

У мунуларни баян қилди: “чәтәлликләр әркинликкә очуқ-ашкара интиләләйду. Униңдин башқа чәтәлликләрниң мутләқ көп қисми христиан, шәхсән мәнму шундақ, мән өзүмниң етиқадини йошурмаймән. Шуңа һөкүмәт бизниң йәрлик аһалиләрни диний етиқад җәһәттин ‛зәһәрләп‚ қоюшимиздин әнсирәйдикән. Мениң бир оқуғучумға мәктәп хадимлири чәтәллик оқутқучилар билән бәк йеқинлишип кәтмәсликни тапилапту, уларниң дейишичә, чәтәллик оқутқучилар уларни ‛зәһәрләп‚ қойидикән.”

У йәнә қәшқәр шәһириниң чәтәлликләргә тутқан муамилиси һәққидиму сөз қилип, мундақ деди: “қәшқәрдә контроллуқ техиму күчлүк, асасән һәммә чәтәллик қоғлиниш хәвпигә дуч келиду. Чүнки қәшқәрдә бирәр чәтәллик бир уйғур билән параңлишип қалса, сақчилар иккинчи күнила шу уйғурниң өйигә келип, у чәтәлликниң немә дегәнликини сорайду. Бундақ иш адәмни бәк биарам қилиду.”

У аялниң бизгә дәп беришичә, өзиниң бир уйғур достиниң чәтәллик билән мунасивити болғанлиқи сәвәблик аилә әзалири хитайниң аварә қилишиға учриған икән.

У мундақ дәйду: “мениң бир уйғур достум бар иди, биз һәптидә икки қетим көрүшүп, биллә тамақ етип йәйтуқ, биллә өгиниш қилаттуқ. Кейин мән униң аилисидикиләрниң аваричиликкә йолуққанлиқини һес қилип қалдим, шуниңдин кейин биз айда икки қетим көрүшидиған болдуқ.”

Мәзкур чәтәллик аял өзлириниң уйғур тили өгинишигә қандақ чәклимиләрниң қоюлғанлиқи һәққидиму сөзләп бәрди.

У мундақ деди: “мән уйғур дияриға хизмәткә барған тунҗи йили чәтәлликләрниң уйғур тили өгинишигә йол қоюлатти. Иккинчи йилидин башлап һөкүмәт уни чәкливәтти. Бәзи университетлар һөкүмәтниң йолйоруқиға бойсунмиғанлиқтин җазаланди. Биз хитайларниң бизни давамлиқ көзитип туридиғанлиқини билимиз, улар бизгә нурғун қетим уйғур тилини өгәнсәң болмайду, дегәнлики үчүн биз амалсиз тохтитишқа мәҗбур болдуқ.”

Бу аял йәнә уйғур диярида елип бериливатқан һәрхил мәдәнийәт, тил вә тарих җәһәттики чәклимиләрни “мәдәнийәт зор инқилаби” ниң қайтиланмиси дәп тәсвирлиди.

У мунуларни билдүрди: “мән хитайларниң тарихни яхши бир өгинип беқишини үмид қилимән. Булар һазир өзидин пәрқлиқ, билимлик вә әқиллиқ адәмләрниң һәммини йоқ қиливатиду. Әмәлийәттә булар пүтүн бир милләтни йоқ қиливатиду. Тарихқа қайта нәзәр салидиған болсақ ‛мәдәнийәт зор инқилаби‚ қайтидин тәкрарлиниватиду. Хитайлар өз дөлитидики пуқраларға мушундақ муамилә тутуш нәтиҗисидә дөләткә пайдилиқ тәрәпләрни өз қоли билән вәйран қиливатиду.”

Мәзкур аял ахирида америкиға қайтип кәлгәндин кейин өзиниң әйни вақитта хитай һөкүмитиниң зорлиши билән уйғурларниң тарих, мәдәнийити һәққидә нурғун ялған сөзләрни қилип салғанлиқидин интайин өкүнгәнликини билдүрүп, мундақ деди: “мән америкиға қайтип кәлгәндин кейин, ‛әркин асия радийоси‚ ниң тор бетигә кирип, уйғурларниң тарихи вә мәдәнийитигә аит китаб-материялларни чүшүрүп оқуғандин кейин өзүмниң хитайдики вақтимда нурғун ялған гәпләрни қилишқа мәҗбурланғанлиқимни һес қилдим вә чөчүп кәттим. Ашундақ ялғанчилиқларни қилип йүргинимдин бәкла номус қилдим.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.