Amérika insanshunasliri béyjingdiki amérika bash elchisini doktor rahile dawutning iz-dérikini qilishqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2018-08-16
Élxet
Pikir
Share
Print
"Shinjang uniwérsitéti" insanshunasliq institutining proféssori, doktor rahile dawutning "Shinjang yashliri" zhurnilining muqawisigha chiqirilghan süriti.
"Shinjang uniwérsitéti" insanshunasliq institutining proféssori, doktor rahile dawutning "Shinjang yashliri" zhurnilining muqawisigha chiqirilghan süriti.
Social Media

"Amérika insanshunasliq ilmiy jem'iyiti" 13‏-awghust küni amérikining béyjingda turushluq bash elchisi térriy branstatqa mektup yézip, tonulghan Uyghur insanshunasi, ataqliq tetqiqatchi rahile dawutning iz-déreksiz yoqap ketkenlikidin qattiq endishe qiliwatqanliqini bildürgen. Mektupta bash elchi branstatning qolidin kélishiche uni qoghdap qélishni telep qilghan.

10‏-Awghust "Nyu-york waqti géziti" xewer élan qilip, 52 yashliq rahile dawutning ötken yili 12‏-aydin béri ghayib bolghanliqi, uning ghayib bolushtin burun a'ilisidikilerge "Béyjinggha barimen" dep chiqip ketkenlikini ashkarilighan idi. "Nyu-york waqti géziti" ning körsitishiche, rahile dawutning shu chéqip ketkenche iz-dériki bolmighan. Xewerde uning uruq-tughqanliri we yéqin dostliri uni "Mexpiy tutqun qilin'ghan" dep qaraydighanliqini bildürgen.

Rahile dawut medeniyet insanshunasliqi, Uyghur folklor tetqiqati, mazar tawabiti we en'eniwi örp-adetler tetqiqatida közge körün'gen mutexessislerning biri idi. Uning "Uyghur mazarliri tetqiqati" namliq esiri bu sahediki nopuzluq tetqiqat eserlirining biri iken.

"Amérika insanshunasliq ilmiy jem'iyiti" özining mektupida mezkur jem'iyetning "Insanshunasliq tetqiqati arqiliq insanlarning halitini chüshinishni algha sürüsh, bu arqiliq dunyadiki bezi jiddiy mesililerni hel qilish terepdari" ikenlikini eskertip, rahile dawutning bir insanshunas bolush süpiti bilen "Perqliq medeniyet amillirini otturigha qoyushta, xelqlerning bu nuqti'inezerdin öz sadasini chiqirishigha yol hazirlap bérishte uzun we mol tejribilerge ige biri" ikenlikini tekitligen.

Mezkur jem'iyetning ijra'iye mudiri édward léybow 16-awghust küni ziyaritimizni qobul qilip, rahile dawutning bixeterlikidin qattiq endishe qiliwatqanliqini bildürdi. Édward léybow mundaq deydu: "Biz ilmiy erkinlikke bolghan tehditlerge izchil diqqet qilip kéliwatimiz. Rahilening weqesi ademni qattiq endishige salidu. U Uyghur folklori we en'eniwi medeniyet sahesidiki bir tonulghan tetqiqatchi. Biz uning ötken yili dékabirdin béri iz-déreksiz ghayib bolghanliqidin qattiq endishe qiliwatimiz. Bu bizni bekmu bi'aram qildi. Uning tetqiqatliri xitay medeniyet ministirliqining qollishigha we fondigha érishken. Biz bu yerde bir uqushmasliq bolghandek hés qiliwatimiz. Uning tetqiqat obyékti siyasettin yiraq téma. Uning xizmiti Uyghur medeniyet en'enilirini höjjetleshtürüsh (dokuméntlashturush)" idi. Sizmu bilgendek, Uyghurlar hökümet teripidin étirap qilin'ghan xitaydiki bir az sanliq millet. Shunga yuqirida men dégendek bu weqe bizni bekmu bi'aram qildi."

Édward léybow yene amérika hökümiti we amérikining béyjingdiki bash elchisi branbstatni rahile dawutning qeyerde ’ikenlikini éniqlap chiqishni we uni qoghdashni telep qildi. U mundaq deydu: "Biz mektupimizda semimiy türde amérika hökümitini, bolupmu amérikining xitayda turushluq bash elchisi tériy branstatni rahile dawutning bir pa'aliyetchi emes, belki bir ilmiy tetqiqatchi ikenlikini közde tutup, qolidin kélishiche uning qeyerde ikenlikini éniqlap chiqishqa we uni qoghdashqa chaqirduq. Biz uning bixeterlikidin bekmu endishe qiliwatimiz."

"Nyu-york waqti géziti" ning xewiride ilgiri sürüshiche, rahile dawutning a'ile ezaliri we yéqin dostliri u ghayib bolup 8 aydin kéyin dawamliq süküt qilishning uni "Qayta terbiyelesh merkizi", tutup turush orni we yaki türmidin qutquzup chiqalmaydighanliqigha közi yétip, andin axbarat wasitiliride élan qilishni qarar qilghan. Xewerde "Uning teqdiri Uyghurlarning hayati we medeniyiti keng kölemlik basturulup, shiddetlik boghushqa uchrawatqanliqini namayan qilidighanliqi" tekitlen'gen idi.

Amérika jorji washin'gton uniwérsitétining insanshunasliq penliri proféssori shon robértsning bildürüshiche, bu weqe xitay hökümitining Uyghurlardin chiqqan herqandaq bir ilmiy sadani anglashni xalimaydighanliqini körsitip béridiken.

Shon robérts mundaq deydu: "Men nurghun jehetlerde buning ilham toxtini ömürlük qamaq jazasigha höküm qilish ehwalining dawamidek körüwatimen. Bu xitay hökümitining Uyghurlardin chiqqan herqandaq bir jama'et pikirini yaki ilmiy pikirni anglashni xalimaydighanliqini körsitidighandek qilidu. Bu yerde kishiler xitay dölet sistémisini qollisimu we uning bir parchisi bolsimu, lékin kishilerde ular qiziqidighan mesililerge qarita bezi pikirler bolidu. Lékin, bunimu jimiqturushqa urunush bimeniliktur. Shunga, ilmiy sahening xitaydiki hazirqi weziyettin endishe qilishining yéterlik sewebi bar."

Proféssor shon robértsning ilgiri sürüshiche, rahile dawutning tetqiqat sahesi xitayning Uyghur rayonida hazir yolgha qoyuwatqan siyasitige pütünley muxalipken. U, chünki xitay hökümitining herqandaq diniy ipadini "Ashqunluq", dep qaraydighanliqini bildürdi.

Shon robérts mundaq deydu: "Men proféssor rahile dawutni uning tetqiqatliridin tonuymen. Men uning bilen birqanche qétim uchrashqan. Uning yéqinqi 10 yildin béri özining tetqiqatini dawamlashturup kélishi méni heyran qaldurghan idi. Chünki, uningdin burun hetta u özining doktorluqini püttürüshtin burunla Uyghur étnografiyesi shinjang Uyghur aptonom rayonida ziddiyetlik bir mesile bolup qalghan. Men 2000‏-yilning bashliridila shinjang uniwérsitéti da'irilirining bu tetqiqat sahesini toxtitishni sözlewatqanliqi, chünki din bilen medeniyetni ayrish bek müshkül dégenliklirini anglighan idim. Halbuki, proféssor rahile dawutning tetqiqati islamning Uyghurlarda qanchilik keng tarqalghanliqi, buni ashqunluq bilen ipadileshning qanchilik müshküllükini körsitip béridu. Halbuki, biz hazir xitay hökümitining Uyghurlar arisidiki herqandaq diniy ipadini ashqunluq, dep qarawatqanliqini körüwatimiz. Shunga, uning tetqiqati buninggha pütünley muxalip idi".

Amérikidiki melum bir uniwérsitétning insanshunasliq kespi boyiche doktor aspiranti tursun ependi, yuqiriqi amil rahile dawutning iz- déreksiz yoqap kétishidiki tüp seweb ikenlikini bildürdi.

Halbuki doktor édward léybow peyshenbe küni radiyomizda élan qilghan bayanatida, amérika elchisining bu ishqa arilishishi rahile dawutning qayta peyda bolushigha we uning bixeterlikining kapaletke ige qilinishigha türtke bolushini ümid qildi.

Édward léybow mundaq deydu: "Men bash elchi branstatning bizning endishimizni xitay meslekdashlirigha yetküzüshini, amérikining xitay hökümitige uning bixeterlik mesiliside bu siyasiy pilani bolmighan we bolup baqmighan bir ilmiy tetqiqatchisigha mu'amile qilishning yoli emeslikini hés qildurushini we bu rahile dawutning jem'iyette qayta peyda bolushigha we uning bixeterlikining kapaletke ige qilinishigha türtke bolushini ümid qilimiz".

Rahile dawut insanshunasliq, Uyghur folklor tetqiqati , mazarchiliq we en'eniwi örp-adetler tetqiqatida közge körün'gen mutexessislerning biri idi. Uning "Mazar tetqiqat"namliq esiri bu sahediki nopuzluq tetqiqat eserlirining biri,dep qarilip kelgen.

Toluq bet