Көзәткүчиләр: «раһилә давутниң тутқун қилиниши хитайниң уйғур мәдәнийитигә қаратқан нийитини ашкарилиди»

Мухбиримиз ирадә
2018-09-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тонулған антрополог доктор раһилә давут(оңда) америка индиана университетиниң дотсенти, хитайшунаслиқ бойичә ярдәмчи профессор тим грос әпәнди вә ханими абигаил грос билән.
Тонулған антрополог доктор раһилә давут(оңда) америка индиана университетиниң дотсенти, хитайшунаслиқ бойичә ярдәмчи профессор тим грос әпәнди вә ханими абигаил грос билән.
Tim Grose ependi teminligen

10-Авғуст «ню-йорк вақти гезити» хәвәр елан қилип, шинҗаң университетиниң профессори, тонулған антрополог раһилә давутниң 8 айдин бери из-дерәксиз ғайиб болғанлиқини ашкарилиған иди. Ушбу хәвәрдә баян қилинишичә, бу йил 52 яшқа киргән раһилә давут 2017-йили 12‏-айда аилисидикиләргә «бейҗиңға баримән» дәп өйдин чиқип кәткәндин бери йоқап кәткән. «Ню-йорк вақти гезити» ниң көрситишичә, раһилә давутниң уруқ-туғқанлири вә йеқин достлири уни «мәхпий тутқун қилинған» дәп қарайдикән. Раһилә давут, хитай һөкүмити бултурдин башлап уйғур диний затлирини, зиялийлирини, әдиблирини, тәтқиқатчилирини, сәнәткар, оқутқучи-оқуғучи вә тиҗарәтчилирини кәң көләмлик тутқун қилип, йиғивелиш лагерлириға қамашқа яки қамақ җазалириға һөкүм қиливатқан бир мәзгилдә из-дерәксиз йоқап кәткәнлики ашкариланған йәнә бир уйғур зиялийсидур.

Профессор раһилә давут ханим уйғурларниң әнәниви мәдәнийити, мазар вә фолклор саһәсидә хәлқарада көзгә көрүнгән тәтқиқатчиларниң бири болуп, у бу саһәдә нурғун тәтқиқат доклати, мақалә вә әсәрләрни язған. Униң «мазар тәтқиқати» намлиқ әсири уйғурлардики мазарларға даир нопузлуқ әсәрләрниң бири иди.

Раһилә давутниң ғайиб қиливетилиши чәтәлләрдики уйғурлар арисидила әмәс бәлки униң илмий хизмәтлирини йеқиндин билидиған чәтәллик илмий тәтқиқатчилар арисидиму күчлүк инкас қозғиди. Уни йеқиндин тонуш пурситигә игә болған америкилиқ тәтқиқатчилардин америка индиана университетиниң дотсенти, хитайниң милләтләр сиясити вә уйғурлар һәққидә тәтқиқат билән шуғуллинип келиватқан тимусий грос бүгүн зияритимизни қобул қилди. У өзиниң бу хәвәрдин интайин һәйран қалғанлиқини ипадиләп: «бу хәвәр мени һәқиқәтәнму бәк һәйран қалдурди. Чүнки раһилә ханим қандақтур дини ашқунлуқни яки бөлгүнчиликни тәрғиб қилған, униңға әгишидиған бири әмәс. У шинҗаң мустәқиллиқи яки шәрқий түркистан мустәқиллиқи һәққидә очуқ-ашкара сөзләп баққан әмәс. У пәқәт хитай маарип системисида утуқ қазанған, әң яхши мәктәпләрдә билим алған, өзиниң нәтиҗилири сәвәблик хитай һөкүмитиниңму тәқдирлишигә еришкән, аилиси вә хәлқи тәрипидин сөйүлгән бир киши иди» деди.

Профессор раһилә давутниң из-дерәксиз ғайиб болғанлиқ хәвири тарқалғандин кейин, америка қәләмкәшләр җәмийити, америка антропологийә илмий җәмийити қатарлиқ органлар арқа-арқидин баянат елан қилип, раһилә давутниң ақивитини сүрүштә қилди. Улар, өз баянлирида хитай һөкүмитини уйғурларниң пикир әркинлики, сөзләш әркинлики, академийә әркинликигә қиливатқан бесимини дәрһал аяғлаштурушқа чақирди.

Әнглийәдики уйғур зиялийси әзиз әйса әпәнди раһилә давут ханимниң уйғурларниң миллий мәдәнийитини тәтқиқ қилишта көрсәткән хизмәтлири үстидә тохталди вә «хитай һөкүмити раһилә давутни қолға елиш арқилиқ өз нийитини хәлқараға ениқ ашкарилап бәрди», деди.

Америкида нәшрдин чиқидиған «мәдәнийәт байлиқлири хәвири» журнили «йоқ қилиниватқан мәдәнийәт : хитай уйғур кимликини өчүрмәктә» мавзулуқ мақалидиму хитай һөкүмитиниң бу һәрикитиниң бир қисми сүпитидә уйғур зиялийлириға қиливатқан һуҗуми җүмлидин раһилә давутниң мәҗбурий ғайиб қилиниши мисал көрситилгән. Мақалидә раһилә давут тәпсилий тонуштурулғандин кейин «хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә башқа аз санлиқларниң мәдәнийитигә һуҗум қозғашни кеңәйтиватқанлиқини көрситип беридиған нурғун ишарәтләр бар. Гәрчә, хитай һөкүмити өзлириниң террорчилар вә радикал әсәбийләрни йоқитишни мәқсәт қилғанлиқини илгири сүрсиму, әмәлийәттә униң әнәниви мәдәнийәтни йоқ қилишни мәқсәт қиливатқанлиқини уйғур тәтқиқатчи, һөрмәткә сазавәр тәтқиқатчи раһилә давутниң тутқун қилинишидинму бәк ениқ көрситип беридиған бир иш болмиса керәк» дәп язған.

Доктор тимусий гросниң ейтишичә, у 2010-2011-йиллири арисида шинҗаң университетида аспирант оқуғучиси болуп туруватқанда раһилә муәллим билән тонушқан болуп, раһилә муәллим өзиниң билими вә ақ-көңүллүки билән оқуғучилири арисида һөрмәткә еришкән икән. Тимусий әпәнди раһилә ханимниң наһайити уста бир дипломат икәнлики, униң бу алаһидиликигә әң қайил болғанлиқини ейтип, «униң бу алаһидилики хитайда оңушлуқ һалда өз тәтқиқатини давамлаштурушида муһим рол ойниған болса керәк», деди. У сөзини давамлаштуруп йәнә мундақ дәйду: «раһилә муәллимниң наһайити уста бир дипломатлиқи мени әң қайил қилған иди. У дипломатик алаһидиликкә игә бири. У мәйли мәктәп партийә секретарлири болсун, америкилиқ оқуғучилар болсун, хитай аспирант оқуғучилири болсун яки уйғур оқуғучилири болсун ким билән қандақ сөзлишишни, қандақ қилғанда қарши тәрәпни хапа қилип қоймай туруп сөзлишишни интайин яхши билидиған бир киши иди. У һалда бу йәрдә раһилә муәллим немә үчүн әмдиликтә хитайниң нишаниға айланди? дегән соал чиқиду. Мәнчә, буниң бир сәвәби, униң тәтқиқат темилириниң һәммиси әмәлийәттә хитай һөкүмити «сәзгүр» дәп атайдиған категорийәгә кириду. Йәни униң уйғур мазарлири қатарлиқ тәтқиқат темилириниң һәммиси уйғур миллий мәдәнийитини, уни сақлап қелишни мәркизи нуқта қилған. Хитай һөкүмити һазир уйғур мәдәнийитидә исламни аҗизлаштуруш яки йоқ қилишни мәқсәт қиливатқан бир шараитта, миллий мәдәнийәтни қоғдаймән дегән киши һөкүмәтниң нишаниға айлиниши мумкин. Униң үстигә раһилә давут чәтәлләрдики йиғинларға көпләп берип өзиниң тәтқиқат темилирини тонуштуратти. Чәтәллик тәтқиқатчиларни уйғур елигә беришқа тәклип қилатти. Шуңа юқиридикиләрни мән униң хитай һөкүмитиниң көзигә петишидики икки чоң амил болса керәк дәп ойлаймән».

Йеқинда, уйғурларни тәтқиқ қилиш билән шуғуллинип келиватқан чәтәллик тәтқиқатчилар бирликтә мәхсус раһилә давутни әркинликкә чиқириш һәққидә бир имза қоюш паалийити башлиған болуп, имза хетидә хитай һөкүмитидин раһилә давутни азад қилип, униң шинҗаң университетидики хизмитини давам қилишиға капаләтлик қилиш, шуниң билән биргә, раһилә давутқа охшаш қанунсиз тутуп турулуватқан башқа илмий хадимлар, язғучи, шаир, зиялий, оқутқучи-оқуғучилар қатарлиқ барлиқ уйғурларниң дәрһал қоюп берилиши тәләп қилинған.

Әзиз әйса вә тимусий грос әпәндиләрму раһилә давут қатарлиқ лагерларда қанунсиз тутуп турулуватқан барлиқ уйғурларниң әркинликкә чиқиши үчүн хәлқара җамаәтниң хитайға күчлүк бесим ишлитишини мураҗиәт қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт