Xitay shawgüendiki weqedin ders almidimu?

Muxbirimiz irade
2014.11.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-guangdong-clash-305.jpg Shyawgü'en weqesidin bir körünüsh
Photo: RFA


Bu heptining béshida 500 ge yéqin yash Uyghur emgek küchi gu'angdung ölkisige qarap yolgha chiqti. Bu kélechek 3 yil ichide yötkilidighan 5000 neper emgek küchining peqetla bir qismi bolup hésablinidu. Xitay hökümitining shawgüendiki paji'elik weqedin sawaq almay, bu siyasitini dawam qilishi közetküchilerning diqqitini qozghidi. Ular xitay hökümitining 21 - esi'irde assimliyatsiye arqiliq bir milletni yoqitish niyitini emelge ashurulmaydighanliqini eskertti.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, 3 - noyabir küni Uyghur élining kona sheher nahiyisidin bolghan Uyghur yashlirining gu'angdung ölkisige qarap yolgha chiqqanliqi heqqidiki xewer ixtiyarsiz halda kishilerge 2009 - yilidiki shawgüen weqesini esletti. Shawgüen weqesi xitay hökümitining ichkirige Uyghur yashlarni yötkesh siyasitining paji'elik netijisi we shundaqla 5 - iyul ürümchi weqesining yüz bérishidiki asasliq seweblerning biri idi.

2009 - - Yili 6 - ayning 26 - küni gu'angdungning shyawgüen shehiridiki shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan Uyghurlar kéchilik uyqusini uxlawatqanda, zawuttiki on mingdin artuq xitay ishchining tayaq - toqmiqi, til - ahanitige we rehimsizlerche öltürüshige duch kelgen. Igilen'gen uchurlarda weqening milliy kemsitish sewebidin yüz bergenliki ochuq - ashkara bolsimu, biraq xitay hökümiti eyni chaghda buninggha birisining torda “Uyghur ishchilar xitay qizgha basqunchiliq qildi” dep ösek söz tarqatqanliqidin kélip chiqqan “Uqushmasliq” ikenlikini ilgiri sürgen. Ular weqede her ikkilisi qeshqerning toqquzaq nahiyisidin bolghan hashimjan emet, sadiqjan ghazi isimlik ikki Uyghur ishchi ölgenlikini, 80 neper Uyghur ishchining yénik derijide yarilan'ghanliqini élan qilghan bolsimu, weqening jawabkarlirini sürüshte qilmighan idi. Buning bilen, Uyghurlar arisida xitay da'irilirining xitaylarning irqiy öchmenliki sewebidin yüz bergen bu paji'eni waqtida, adil bir terep qilmighanliqigha bolghan naraziliq pikirliri qattiq ulghiyip, zor jama'et pikri hasil qilghan we axiri - 5 iyul küni ürümchide Uyghurlar, xitay hökümitining shyawgu'en weqesini adil bir terep qilishini, Uyghur yashlirini erzan emgek küchi süpitide xitay ölkilerge yötkeshni toxtitishini, Uyghurlarning ishsizliq mesilisini Uyghur élining özide hel qilishini telep qilip tinch yol bilen keng kölemlik namayish élip barghan.

Namayish xitay da'irilirining basturushi bilen xitaylar bilen Uyghurlarning étnik toqunushigha tereqqiy qildi, axiri namayish xitay qoralliq küchliri bilen qanliq basturuldi. Uyghurlar bolsa shyawgu'en weqesini, xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan milliy kemsitish siyasiti we xitaylarning irqiy ayrimchiliqining simwoli süpitide xatirilep kelmekte. Biraq, mana mushundaq zor paji'e we zor chiqimdin kéyinmu xitay hökümitining bir mehel tinjip qalghan bu siyasitini qayta kötürüp chiqishi közetküchilerning diqqitini qozghidi. Uyghur amérika birleshmisi bashliqi alim séyitof ependi bügün bu heqte radi'omizgha pikir bayan qilip, shi jinpingning Uyghur élini ziyaret qilghandin kéyin, Uyghur élida assimliyatsiye qedimini tézlitish yolyoruqi bergenlikini, da'irilerning hazir türlük amallar arqiliq bu yolyoruqni ijra qilmaqchi boluwatqanliqini bildürdi.

Xitay dölet re'isi shi jinping bu yil 5 - ayda échilghan ikki künlük yighinda alahide qilip, ikki millet arisida öz - ara chüshinishni ashurush üchün Uyghurlar bilen xitaylarning ariliship ötüshini, ariliship olturaqlishishini ishqa ashurulushi kéreklikini, buning üchün téximu köp Uyghurlarning ichkiri ölkilerge ewetilishi kéreklikini bildürgen. U ikki milletning öz - ara arilishishini ilgiri sürüsh chaqiriqi qilip uzun ötmeyla Uyghur élida Uyghurlar bilen xitaylarning toylishishini teshebbus qilidighan, toylashqanlarni maddi we meniwi jehettin qollaydighan siyasetler élan qilindi. Yéqindin buyan yene, bolupmu mektep balilirining milliy kimlikining muhim bir parchisi bolghan islam dinini öginishini ochuq - ashkara cheklep, oqutquchi - oqughuchilarni din'gha ishenmeslikke wede bergüzüp imza yighdi. Xitay hökümitining terep - tereptin yürgüzüwatqan siyasetliri chet'el metbu'atliriningmu küchlük diqqitini qozghimaqta. Ular bu heqtiki mulahiziside xitay hökümitining Uyghur mesilisini peqet assimliyatsiye qilish yoli arqiliq hel qilmaqchi boluwatqanliqini, buning shi jinpingning birdin - bir istratégiyisi bolup qalghanliqini mulahize qilishti. Biraq alim séyitof ependi bu siyasetning ishqa ashidighanliqigha guman bilen qaraydu. U, xitay hökümiti hazir yürgüzüwatqan bu siyasetlerning dunyadiki bashqa impériyalist küchler teripidin 18 - esirlerdila yolgha qoyulup, sinilip we axiri meghlup bolghanliqini, xitay hökümitining bu siyasitining 21 - esirde téximu emelge ashmaydighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.