Хитайда сақчиханиларниң «шәхс салаһийәт» испати бәрмәслик бәлгилимиси қандақ иҗра қилиниду ?

Мухбиримиз меһрибан
2016-08-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт, 2010 -  йили 3 - ийул, "5 - ийул вәқәси" һарписида үрүмчи кочилиридики хитай сақчилириниң чарлаш әтрәтлиридин бир көрүнүш.
Сүрәт, 2010 - йили 3 - ийул, "5 - ийул вәқәси" һарписида үрүмчи кочилиридики хитай сақчилириниң чарлаш әтрәтлиридин бир көрүнүш.
AFP Photo


Хитай җ х министирлиқи қатарлиқ 12 орган 11 - авғуст бирләшмә уқтуруш чиқирип, 1 - сентәбирдин башлап кишиләрниң шәхси салаһийити һәққидики 20 түрдә сақчиханиларниң испат чиқармайдиғанлиқини елан қилди. Хитай хәвәрлиридә мәзкур бәлгилиминиң хитай пуқралириға асанлиқ яритип беришни мәқсәт қилғанлиқи тәшвиқ қилинмақта. Ундақта даириләр чиқарған йеңи бәлгилимә хитай пуқралириға растинла асанлиқ елип келәләмду? бу хил бәлгилимә - қанунлар хитай даирилири тәрипидин диний, сиясий вә миллий сиясәттә қаттиқ бастуруш йүргүзүливатиду дәп тәриплиниватқан уйғур диярида қандақ иҗра қилиниши мумкин?

Йеқинқи йилларда хитайда әвҗ алған, кишиләрниң қолида кимлик, хизмәт кинишкиси қатарлиқ кинишкилар бар туруқлуқ бәзи органларниң иш биҗириштә шу кишиниң шәхси салаһийити һәққидә өзи турушлуқ җайдики сақчиханидин испат тәләп қилиши пуқраларға қолайсизлиқ кәлтүргәнлики һәққидики хәвәрләр хитай вә хәлқара таратқуларда көпләп бериливатқан хәвәрләрниң бири иди.

Мәлум болушичә, мәзкур бәлгилимидә шәхсниң салаһийити вә һаятидики өзгиришкә мунасивәтлик болған, шу кишиниң исми, илгирики исми, кимлик номури, милләт тәркиби,туғулған юрти, нопуси турушлуқ җай, нопусниң йөткилиш әһвали, туралғусиниң өзгириши, нопустин өчүрүлүши, аилә нопус башлиқи билән болған мунасивити, той қилиш - аҗришиш әһвали, мәдәнийәт сәвийиси, өлүм испати, дәм елишқа чиққучиларниң яшанғанлиқ параванлиқ суғуртиси елиши, туғулуш испат қәғизи, чәтәлдә олтурақлишиш сәвәбидин нопуси болмаслиқ қатарлиқ 20 түрлүк әһвалда, йәрлик сақчиханиларниң испат чиқирип бәрмәйдиғанлиқи, бәлки шу кишиниң салаһийитини ипадиләйдиған кимлик, нопус, паспорт, хизмәт кинишкиси қатарлиқ мунасивәтлик һөҗҗәтләрла купайә икәнлики әскәртилгән.

Хитай вәзийәт анализчилиридин америка фростбург университетиниң профессори ма хәййүн әпәнди радийомизда өз қаришини ипадиләп, мәзкур бәлгилимә һәқиқәтән әмәлий иҗра қилинса, әлвәттә хитай таратқулирида дейиливатқандәк, хитай пуқралириға асанлиқ туғдуридиғанлиқини билдүрүп, буниң нөвәттә қаттиқ бастуруш сиясити йүргүзүлүватқан уйғур аптоном районида уйғурларғиму бәзи асанлиқларни туғдуруши мумкинликини билдүрүп: «бу бәлгилимә әгәр әмәлий иҗра қилинса, нөвәттә "террорлуқ, диний радикаллиққа зәрбә бериш" намида пүтүн хитай мәмликитидә уйғурлар зәрбә бериш нишани қилиниватқан шараитта, хитай өлкә, шәһәрлиридә уйғурларни тәкшүрүш, тутқун обикти қилиш, меһманхана, өй иҗарә бериш қатарлиқ җәһәтләрдә уйғурлардин йәрлик сақчи орунлириниң испатини тәләп қилиштәк бәзи миллий кәмситиш характерини алған қилмишларға чәклимә қоюлуши мумкин» деди.

Чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилиридин америка уйғур бирликиниң рәиси елшат һәсән әпәнди, бу хил қанун, бәлгилимиләргә үмитвар қаримайдиғанлиқини ипадиләп, даириләр елан қилған мәзкур бәлгилиминиң хитай һөкүмити илгирики йилларда елан қилған түрлүк бәлгилимә, қанунларға охшаш пәқәтла қәғәз йүзидики қанун, бәлгилимә болуп қалидиғанлиқини, һәтта хитайниң мустәмликә сиясити йүргүзүлүватқан уйғурларға ниспәтән болса, бу хил қанун, бәлгилимиләрниң әсла иҗра қилинмаслиқи мумкинликини илгири сүрди.

Ма хәййүн әпәнди болса, мәзкур бәлгилиминиң уйғур аптоном район даирилириниң нөвәттә йәрликтә йүргүзүватқан, хитай өлкә, шәһәрлиридин пәрқлиқ һалдики қаттиқ бастуруш, тәқип қилиш күчлүк болған йәрлик сияситигә тоғра кәлмигәнлики үчүн, районда әмәлий иҗра қилишта бәлгилик пәрқ болуши мумкинликини, әмма мәзкур бәлгилиминиң уйғур районидики сақчи даирилириниң һоқуқини мәлум ниспәттә чәкләш ролиму болуши мумкинликини тәкитиди.

Ма хәййүн: «илгири ваң лечүән дәвридә уйғур аптоном райони хитай өлкилиридин пәрқлиқ һалда қаттиқ сиясәт йүргүзүш билән тәриплинәтти. 5 - Июл наразилиқ намайишидин кейин хитай мәркизи һөкүмити районға җаң чүншйәнни аптоном районниң секритари қилип бәлгилиди. Җаң чүншйән дәсләпки мәзгилдә районда «юмшақ сиясәт йүргүзидиғанлиқи»ни җакарлиған болсиму, әмма кейинки мәзгилләрдики вәзийәт униң сияситиниңму ваң лечүән дәвридики«қаттиқ бастуруш сиясити» икәнликини тәриплимәктә. Һәтта җаң чүншйән рәһбәрлик қиливатқан уйғур аптоном районлуқ парткомниң ву җие намлиқ орган тор бекитидә хитай дөләт рәиси ши җиңпиңни ашкара истипа беришкә чақиридиған имзалиқ хәтму елан қилинди. Әлвәттә бу хил шараитта, хитай мәркизи һөкүмити тәрипидин чиқирилған қарар, бәлгилимиләрниң уйғур аптоном районида әйнән иҗра қилинишиға гуман қозғалмақта. Лекин мениң көзитишимчә, вуҗие тори вәқәси сәвәбидин бирқисим кишиләргә зәрбә берилгәндин кейин, җаң чүншәнму мәркизий һөкүмәтни қоллайдиғанлиқини билдүридиған сөзләрни қиливатиду. У һазир районда "терорлуққа зәрбә бериш" ни тәкитләватқан болсиму, әмма " милләтләр иттипақлиқи"ни тәкитләп, йәрлик милләтләр көңлини утушни тәшәббус қилмақта. Мениңчә, районда уйғурлар зәрбә бериш обикти қилинип, сақчиларға зиядә көп имтияз берилгән шараитта, мәзкур бәлгилиминиң чиқирилиши бир яхши әһвал. Әмма 1 - сентәбир бу бәлгилимә иҗра қилинишқа башлиғандин кейинки вәзийәт тәрәққияти қандақ болиду? буни давамлиқ көзитиш керәк.»

Хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян һәр хил қанун, бәлгилимиләрни чиқирип келиватқан болсиму, әмма бу хил қанун, бәлгилимиләрниң әмәлий иҗра қилинишида җайларда пәрқ барлиқи, һәтта бәзи җайларда һечқачан иҗра қилинмайдиғанлиқи, хитайдики иҗтимаи алақә тор бекәтлири вә хәлқара таратқуларда тилға елинип келиватқан мәсилиләрниң бири болуп, бу қетим хитай җамаәт хәвпсизлик министирлиқи қатарлиқ 12 орунниң ортақ намида елан қилинған мәзкур бәлгилимә - уқтурушниң қандақ иҗра қилиниши йәнила хитай хәлқи вә хәлқараниң диққәт нуқтилириниң бири болмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт