Уйғурлар немә үчүн хитайдин қечип тайландта қапсилип қалди?

Мухбиримиз җүмә
2015.05.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tayland-uyghur-turme-muxbir.jpg Мухбиримиз җүмә тайландтики мәлум тутуп туруш орнида өзини “түрүк пуқраси” дәп атиған кишини зиярәт қилди. 2015-Йили 12-апрел.
RFA

2014-Йили мартта өзлирини “түрк” дәп атиған бир түркүм кишиләрниң тайландта тутулуп қалғанлиқи вә “чеградин қанунсиз кериш җинайити” билән әйиблинип, тутуп туруш орунлириға қамалғанлиқи хәвәр қилинған иди.

Аридин бир мәзгил өткәндә бу кишиләрниң уйғур икәнликигә аит хәвәрләр оттуриға чиқишқа башлиди. Биз буларниң нөвәттики әһвали һәққидә мәлумат игиләш үчүн тайландқа сәпәр қилған идуқ.

367 Нәпәр “түрүк пуқраси” тайландта түрмидә

Тайландта қаратқан зиярәтлиримиздин мәлум болдики, нөвәттә тайландниң баңкок, райоң, һат яй, трат қатарлиқ шәһәр-районлиридики тутуп туруш орунлирида 367 нәпәр өзлирини “түрүк пуқраси” дәп атиған киши қамалған икән.

Тайландниң баңкок шәһиригә йетип келип әтиси йәни 6-апрел әтигәндә мәзкур шәһәргә җайлашқан тайланд дөләтлик көчмәнләр идарисиниң мәркизий тутуп туруш орниға кәлдим.

Бу йәрдә өзлирини “түрк пуқраси” дәп атайдиған кишиләрдин 167 нәпәр қамалған икән. Һалбуки, бу йәрдики түзүм чиң вә бу бир түркүм кишиләр билән көрүшүш чәкләнгән болғачқа улар билән учришип, әһвал игиләш имкани болмиди.

Бу бир гуруппа кишиләрниң бу йәргә қамалғанлиқиға бир йилдин ашқан болуп, уйғур америка җәмийити 2014-йили 14-март елан қилған баянатида буларниң уйғур икәнликини көрсәткән вә тайланд һөкүмитини бу уйғурларни хитайға қайтурмаслиққа чақирған.

Хитай даирилири 2014-йили 14-ноябирда бу кишиләрниң уйғур икәнликини дәлиллигәнлики, буларни хитайға қайтуруп кетиш үчүн һәрикәт қиливатқанлиқини билдүргән иди.

Хитай даирилири бу бир қисим кишиләрниң уйғур икәнликини тәкитләп келиватқан болсиму, әмма тайланд һөкүмити буларни “өзлирини түрк дәп атайдиған кишиләр” дәп атайдикән.

Бу һәқтә тохталған тайланд көчмәнләр идариси 6-көчмәнләр башқармисиниң муавин командири полковник чосук панутумпрон бу кишиләрниң дөләт тәвәлики һәққидә мундақ деди: “булар өзлирини ‛түрк пуқраси‚ дәп атиған бир гуруппа кишиләр. Нөвәттә дөлитимиз уларниң кимликни ениқлаш басқучида. Буларниң кимлики ениқланса бу шу чағдики әһвалға қарап бир тәрәп қилимиз.

Уйғурлар зулум сәвәбидин хитайдин қачқан

Калламни һәрхил соаллар чирмивалған иди. Бу кишиләрни уйғурму дәп турайли, ундақта уларни киндик қени төкүлгән ана тупрақлирини тәрк етип, нәччә дөләтни паспортсиз кезип сәпәр қилиш тәвәккүлчиликигә вә җәбир-җапалиқ мусапирлиқ сәпиригә мәҗбурлиған зади немә?

Бу һәқтики соаллиримизға җаваб бәргән тайландлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси, баңкок шәһиригә җайлашқан хәлқни һоқуқландуруш фонди җәмийитиниң президенти шалида таҗаронсук мундақ деди: мән бу кишиләрни, йәнә уйғур түклирини көргинимдә уларниң башқичила кишиләр икәнликни һес қилдим. Улар хитайға қәтий охшимайтти. Улар бу йәргә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, ирқий кәмситиш сәвәбидин кәлгән иди. Әгәр кишиләр өзи яшаватқан дөләттә хушал болалмиса, у дөләт уларниң инсаний һоқуқи, дини, мәдәнийити қатарлиқларни һөрмәт қилмиса, ундақта бундақ дөләттә яшимақ тәслишиду. Ундақкән кишиләр әвзәлрәк һаят издәп, бундақ дөләтни тәрк етишкә һәқлиқ болуп қалиду.

Бу нуқтини кишилик һоқуқ паалийәтчилири, уйғур мусапирлар вә әйни чағда тайландта туруп зияритимизни қобул қилған уйғур яш абдуқадир түмтүрк әпәндиму тәкитлигән иди.

Әмма мән тайландта тутулуп қалған уйғур мусапирларниң өз еғизидин уларниң қарашлирини елишқа бәкрәк қизиқмақта идим. Һалбуки булар билән көрүш мумкин болмайвататти.

Уйғурлар тутқунлар билән йүзтуранә көрүшәлмәй тит-тит болуп туруватқан чағлиримда тайландқа йеңи кәлгән йәнә бир уйғур аилиси һәққидә бир учур алдим. Бу битәләй уйғур яшму бу йил февралда 3 нарәсидә балиси вә еғир аяқ аяли билән тайландтин малайшияға өтүш сәпиридә қолға чүшүп қалған икән.

Биз бу яшниң бихәтәрликини көздә тутуп униң кимлики вә һазир қайси тутуп туруш орнида икәнликини ашкарилашни тоғра тапмидуқ. Өзиниң мусапирлиқ сәпири һәққидә тохталған уйғур яш немә үчүн хитайдин “қара” йоллар арқилиқ чиқип кетишни тәвәккүл қилғанлиқини аңлатти.

Тайландниң шәйхул ислами әзиз питакумпол әпәндиму бу уйғурлар тайландта тутулуп қалғандин буян тайландниң әң алий мусулман рәһбири болуш сүпити билән түрмидики уйғурларниң әһвалиға йеқиндин көңүл бөлүп келиватқан кишиләрниң бири.

Уйғурларниң немә үчүн хитайдин қечиватқанлиқи һәққидики соаллиримизға җаваб бәргән абдул әзиз питакумпол әпәндим өз қарашлирини мундақ аңлатти. У йәрдә уйғур мусулманлириниң диний әркинлики боғулған. Мана шу сәвәбтин улар хитайдин қечиватиду. Мусулманлар үчүн әң муһим болғини өзиниң диний мәҗбурийәтлирини җайида бәҗа кәлтүрүш.

Ундақта бу уйғурлар хитайдин тайландқа қандақ йоллар билән кәлди, улар қәйәргә бармақчи? бу соалларниң җавабини хитай һөкүмити вә башқилар һәр хил нуқтида шәрһләшкә тиришмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.