Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilati: "Uyghur musapirlirini xitaygha qayturush xelq'ara qanun'gha xilap!"

Muxbirimiz eziz
2016-06-22
Share
tayland-uyghur-xitaygha-yotkesh-2.jpg 109 Uyghurni taylandtin xitaygha élip mangghan körünüsh. 2015-Yili 9-iyul.
CCTV

Amérikining paytexti washin'gton shehirige jaylashqan "Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilati" 20-iyun küni "Dunya musapirlar küni" munasiwiti bilen bayanat élan qilip, taylandta tutup turuluwatqan Uyghur musapirlarni xitaygha qayturup bérishning xelq'ara musapirlar qanunigha xilap ikenlikini tekitlidi, shundaqla tayland da'irilirini Uyghur musapirlirini bixeter bolghan üchinchi bir döletke jaylashturushqa chaqirdi.

Xitay chégrasidin oghriliqche qéchip chiqqan yüzligen Uyghurlarning sherqiy jenubi asiyadiki oxshimighan döletlerde qolgha élinishi we buninggha munasiwetlik ehwallar herqaysi metbu'at orunlirida yer alghili xéli bolghan bügünki künde, ikki yildin buyan tayland da'iriliri tutup turuwatqan 70 nechche kishilik Uyghur musapirning rohiy we jismaniy müshkülatlargha duch kéliwatqanliqi xelq'ara jama'etning diqqitini qozghimaqta. Radiyomizning ilgiriki xewerliride tilgha élin'ghandek, bu Uyghurlar tutup turush ornidiki turmush shara'itining nacharliqi, bolupmu özlirining uzaq mezgil mehbus halitide tutup turulushigha naraziliq bildürüp achliq élan qilghili 20 kündin ashqan bolsimu, tayland da'irilirining bu Uyghurlarning eng eqelliy teleplirini ret qilghanliqi melum.

B d t her yili 20-iyunni "Dunya musapirlar küni" dep jakarlighan bolup, washin'gtondiki "Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilati" taylandtiki Uyghur musapirlirining hazirqi ehwalida téxiche birer chong özgirish bolmaywatqan ehwalda mexsus bayanat élan qildi. Shuning bilen birge özlirining bu musapir Uyghurlarning ehwalidin qattiq endishe qiliwatqanliqini bildürdi. Mezkur bayanatta, bu Uyghur musapirlarning dunyagha ortaq bolghan insan heqliri qanuni boyiche qoghdilishi eng eqelliy mesile hésablinidighanliqini, xitayning iqtisadiy we siyasiy bésim wasitiliri arqiliq insan heqlirini depsende qilishtek bu xil qilmishlirining herqandaq qanun'gha xilap ikenliki tekitlen'gen. Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilatining tetqiqatchisi xénriy shajafiski bu heqte toxtilip, Uyghur musapirlirigha oxshash kishilerning herqandaq xelq'ara qanunda zorluq bilen qayturulushigha bolmaydighanliqi belgilen'genlikini tekitlidi. U mundaq dédi: "Omumen qilip éytqanda, musapirlargha da'ir xelq'araliq ehdinamiler yaki belgilimilerge asaslinidighan bolsaq, xelq'ara qanunning 33-maddisida éniq qilip, irqi, dini we dölet teweliki qatarliq sewebler tüpeylidin esli dölitige qayturulsa herxil qiynaqlargha hemde ölüm xewpige duch kélish éhtimalliqi bolghan musapirlarni herqandaq döletning qayturushigha bolmaydighanliqi eskertilgen. Halbuki, tayland bu xelq'ara ehdinamige imza qoymighan. Lékin, 2007-yili tayland 'qiynaqqa qarshi turush qanuni' gha imza qoyghan. Bu qanunda esli dölitige qayturulsa qiynaqqa yaki tehditke duch kélish éhtimali bolghan musapirlarni qayturushqa bolmaydighanliqi heqqide maddilar bar."

Taylandtiki Uyghur musapirlirini qutquzush xizmiti sewebidin bu Uyghur musapirlar bilen birnechche qétim biwasite söhbetlerde bolghan abduqadir tumtürk istanbuldiki öyide téléfon ziyaritimizni qobul qilip, taylandtiki 70 nechche Uyghur musapirgha alaqidar mesilining hazir jiddiy küntertipke kélishi lazimliqini tekitlidi.

Abduqadir tumtürk taylandiki Uyghur musapirlirini qutquzush xizmitining aldi‏-keynide özining sherqiy jenubi asiyadiki herqaysi memliketler arisida köp qatnighanliqini, mushu jeryanda xitay hakimiyitining tayland da'irilirini iqtisadiy yardem wasitisi arqiliq özige qaritish urunushida boluwatqanliqi heqqide anglighanliqini tilgha élip, mushu xildiki "Iqtisadiy yardem"ni yemchük qilghan xitayning Uyghur musapirlirini qayturup ketmekchi boluwatqanliqini ilgiri sürdi.

Xitay da'irilirining aldinqi qétim xelq'ara jem'iyetning küchlük eyibleshlirige qarimastin 109 Uyghurni mejburiy xitaygha qayturup ketkenlikini tekitligen xénri shajafiski hazirqi waqitta achliq élan qilip qarshiliq körsitiwatqan 70 Uyghur xitaygha qayturup bérilse, ularningmu oxshash teqdirge muptila bolush éhtimalliqi barliqini bildürdi. U bu heqte mundaq dédi: "Bu yerde birnechche nuqta bar. Birinchi, eger xitay bu Uyghurlarni ottura sherqtiki 'islam döliti' yaki bashqa teshkilatlargha qoshulup süriyede jeng qilish meqsitide xitaydin qachqan, deydiken u halda biz xitaydin buninggha ispat körsitishni telep qilimiz. Ilgirimu taylandta tutulup qalghan Uyghurlar mushundaq 'jinayetler' bilen eyiblen'gen. Shu chaghdimu xitay héchqandaq ispat körsitelmigen idi. Ikkinchi, bu kishiler nawada xitaygha qayturulsa ularni qandaq teqdirning kütüp turghanliqi ilgiriki waqitlarda xitaylargha qayturup bérilgenler uchrighan yaman aqiwetlerdin perq qilmasliqi mumkin. Mesilen, ötken yili yüz kishi taylandtin xitaygha qayturup bérildi, emma bu kishilerning kéyinki teqdiri qandaq bolghanliqi heqqide biz asasen héchnerse bilmeymiz. Yillarche ilgiri kambodzhadin we malayshiyadin qayturulghan Uyghur musapirliri türmige élindi. Bularning tepsiliy ehwalimu oxshashla namelum. Xitayda bir insanning ehwalining namelum bolghanliqi köpinche shumluqtin dérek béridu, chünki biz ularning bixeterliki yaki amanliqigha képillik qilalmaymiz."

Bayanatta taylandtiki Uyghur musapirlirining tashqi dunyagha yollighan mektupida yézilghan "Bu yerde achliqtin ölginimiz, xitaygha qayturulup hepside yaki qiynaqta ölgendin yaxshiraq, chünki ilgiri qayturup bérilgen qérindashlirimizning qandaq aqiwetke uchrighanliqidin besh qoldek xewirimiz bar" dégen qurlar alahide tilgha élin'ghan bolup, xelq'ara dunyaning bu mesilige jiddiy qarishi lazimliqi eskertilgen. Xénriy shajafiski mushundaq bir halqiliq mezgilde bu mesilini qandaq qilghanda xelq'araning diqqitige sunushqa bolidighanliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Biz aldi bilen xitay hökümitining bésimlirigha qet'iy bash egmeslikimiz lazim. Chünki xitay hökümiti her amallarni qilip bu Uyghurlarni qayturup kétishning chotini soquwatidu. Bu xelq'araliq tertipkimu uyghun emes. Xelq'araliq tertip boyiche bolghanda bundaq ishlar insan heqlirini qoghdighuchi köpligen teshkilatlarning, jümlidin birleshken döletler teshkilati qatarliqlarning öz-ara maqulluqidin ötüshi lazim. Bizning yadimizda bolushqa tégishlik bir nuqta shuki, xitayning ashu xelq'araliq insan heqliri ölchimidin xewerdar bolush hemde uninggha egishish mejburiyiti bar. B d t ning musapirlarni qoghdash heqqide intayin küchlük wediliri bar. B d t gha eza bolghan xitayning emeliyette bu xildiki musapirlargha da'ir belgilimilerge emel qilish mejburiyiti bolushi kérek."

Melum bolushiche, 25-aprél dunya Uyghur qurultiyi sahibxaniliqida chaqirilghan "Uyghur musapirlar yighini" da xitayning özi imza qoyghan xelq'araliq qanunlargha emel qilishi küchlük telep qilin'ghan bolsimu, xitayning bu xildiki qanunsiz qilmishining hélimu dawam qiliwatqanliqi taylandtiki Uyghurlarning weziyitige yéqindin diqqet qiliwatqan her sahe kishilirini bi'aram qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.