Kishilik hoquq teshkilatliri Uyghur musapirlarni xitaygha qayturmasliqqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2014-03-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur rayoni we xitaygha qoshna döletler.
Uyghur rayoni we xitaygha qoshna döletler.
RFA


Tayland axbaratining xewer qilishiche, da'iriler yéqinda tayland arqiliq türkiyege mangghan yene bir top musapirni tutuwalghan. Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri yéngi tutulghan bu musapirlarni xitaygha qayturmasliqqa chaqirdi.

Yéqinda özini "Türk" dep tonushturghan bir türküm musapirlar tayland we malayshiyada tutulup qalghan idi. Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining ashkarilishiche, köp qismini ayallar - balilar teshkil qilghan bu kishiler xitay hökümitining bésimidin qachqan Uyghurlar bolup, ulardin 200 nechche kishi taylandtiki bir adem bédiklirining lagérida, 60 nechche kishi malayshiyada tutulup qalghan.

Kishilik hoquq teshkilatining agahlandurushiche, tayland hökümiti yéngidin tutuwélin'ghan Uyghur bolush éhtimalliqi bar 112 neper musapirni xitaygha qayturmasliqqa kapaletlik qilishi kérek. Tayland da'iriliri ötken hepte tayland - kambodzha chégrasidiki sakyaw ölkiside yene 112 neper musapirni tutuwélip, paytext bangkoktiki merkizi köchmenlerni tutup turush ornigha apirip solap qoyghan. Tayland axbarati tayland hökümet emeldarlirining sözini neqil keltürüp, ularning buningdin sel burun tayland da'irilirige tutulup qalghan 200 nechche kishilik musapirlar topigha mensup kishiler bolush éhtimali barliqini bildürgen.

"Bankok pochta géziti" bügünki xewiride, bu 112 kishining millet teweliki hazirche éniq bolmisimu, biraq xitay emeldarlirining musapirlar bilen uchurushup, ulardin 30 kishining Uyghur ikenlikini éniqlap chiqqanliqini ilgiri sürgen.

Ilgiri kambodzha, malayshiya qatarliq döletler xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qarshi turushigha qarimay, Uyghur musapirlirini xitaygha qayturup bergen. Qayturup bérilgen bezi musapirlar uzun yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan bolsa, yene bezi musapirlarning hazirgha qeder iz - dériki élinalmidi.

Bu qétim taylandtiki musapirlarning ehwali kishilik hoquqni közitish teshkilatini endishige salghan. U 21 - mart élan qilghan bayanatida mezkur organning asiya ishlirigha mes'ul xadimi brad adams agahlandurup, burunqi weqeler Uyghurlar xitaygha qayturulsa jazalinidighanliqini körsitip berdi. Tayland derhal heriket qilip, ularni qoghdashqa, bu kishilerni ziyankeshlikke uchraydighan yolgha salmasliqqa kapaletlik qilishi lazim, dep tekitligen.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining xitay ishlirigha mes'ul xadimi doktor sofiye richardson ziyaritimizni qobul qilip, bu kishiler xitaygha qayturulsa ten jazasigha uchrash éhtimali barliqi, her qandaq kishining ten jazasigha uchrash éhtimalliqi mewjut döletke qayturulushigha qarshi turidighanliqini bildürdi.

U: xelq'ara qanunlardiki qa'idige asasen héchqandaq kishi qayturulsa julalinidighanliqigha yéterlik pakit bar weziyetke mejburlanmasliqi kérek. Biz Uyghurlarning xitaygha mejburi qayturulsa, ten jazasigha uchraydighanliqidin ishenchlik melumatlargha qa ige. Shunga, biz mushuni asas qilip, Uyghurlarni biraqla qayturuwetmeslik, ularning iltimasini adilliq bilen körüp chiqishqa yol qoyulushi kérek, dep qaraymiz, dédi.

Doktor richardson, kambodzhaning 2009 - yili dékabirda 20 neper Uyghurni, malayshiyaning 2012 - yili dékabirda 6 neper Uyghurni xitaygha qayturup bergenlikini eskertip, bu weqening yene yüz bérishini xalimaydighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: Uyghurlarning b d t musapirlar ishxanisigha iltimas qilishigha yol qoyulghanliq yaki qoyulmighanliqigha pikir bildürüshke ajizliq qilimen. Chünki, u yerde nurghun oxshimighan ta'ipiler bar. Nöwette, kimge yol qoyulup, kimge yol qoyulmighanliqi taza éniq emes. Biraq bu yerde yenila prinsip bar. U bolsimu qayturulsa jazalinishigha yéterlik pakit bar herqandaq kishining iltimas qilishigha yolgha qoyulup, musteqil tekshürüsh arqiliq ularning iltimasi qanunluq ikenliki we mejburi qayturushqa bolmaydighanliqigha qarar qilishtur. Éhtimal, sélishturup körsek yardimi bolushi mumkin, biz 2009 - yili dékabir kambodzhadin xitaygha qayturulghan 20 neper Uyghur we shundaqla 2012 - yili dékabirda malayshiya xitaygha qayturup bergen 6 neper Uyghur duch kelgen ehwalni tekrar körüshni xalimaymiz. Yuqiri her ikki weqede ular xitaygha qayturulushtin burun, ularning iltimasi toluq körüp chiqilmidi.

Xitay hökümiti ilgiri chet'elge qéchip chiqqan bezi Uyghur musapirlirini térrorluqqa chétishliq, dep eyiblep qayturup ketken.

Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, xitay amanliq organliri hetta bezi Uyghur musapirliri üstidin saxta térrorluq délosi yasap chiqqan.

Xitay hökümiti hazirgha qeder taylandtiki musapirlarni "Térrorluqqa" baghlimighan bolsimu, biraq "Ban'gkok pochta géziti" bügünki xewiride xitay saqchilirining tayland da'irilirige eskertip, bezi musulmanlarning türkiyege qoral ishlitishni öginishke baridighanliqi, ularning qaytip kélip, xitaygha qarshi bölgünchilik herikiti we térrorluq hujumgha qatnishishni oylaydighanliqini éytqan.

"Ban'gkok pochta géziti" ning bayan qilishiche, xitay saqchiliri yene bezi taylandliq diniy zatlarning türk hökümitige xizmet qiliwatqanliqi, Uyghur musulmanlirining xitay chégrasidin qanunsiz chiqishigha yardem qiliwatqanliqini ilgiri sürgen.

Türk hökümitining buninggha qandaq inkas qayturidighanliqi melum emes. Lékin Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining bildürüshiche, taylandtiki musapirlar xitaygha qayturuwélishtin ensirep, özlirini"Türk" dep tonushturghan bolushi éhtimal. Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan medeniyet, til, diniy, siyasiy we bashqa jehetlerdiki basturush siyasiti ularni qanunsiz yollar arqiliq chet'elge qéchip chiqishqa mejbur qilmaqta we ularni radikallishishigha mejburlimaqta.

Doktor sofiye richardson, hazirqi Uyghur weziyiti kishini pewqul'adde endishige salidighanliqini bildürüp, bu xil qattiq weziyet Uyghurlarning téximu zor naraziliqini qozghaydighanliqini agahlandurdi.

U mundaq dédi: biz shinjangning kishilik hoquq weziyitidin dawamliq pewqul'adde endishe qilimiz. Biz peqet diniy étiqad, medeniyet yaki til we bashqa kimlik ipade qilish qatarliq jehetlerdiki omumi weziyettin endishe qilipla qalmaymiz. Xitay yuqiri jehetlerdiki ipadilerni bölgünchilikke, bezide térrorluq éhtimalliqigha baghlap jazalap keldi. Biraq méningche, ötken yili közde we yéqinda künming poyiz istansisida yüz bergen hujum xitay hökümiti teripidin "Uyghurlar qilghan bölgünchilik, térrorluq hujumi" dep körsitildi. Halbuki, qandaq weqe yüz bergenliki bizge namelum. Méningche héchkim heqiqiy ehwalni bilmise kérek. Biraq, bu her ikki weqe, xitay merkizi hökümitining shinjangdiki Uyghurlarning herikitini téximu qattiq kontrol qilishigha yaxshi bahane bolup berdi. Bizningche, zorawanliq derd éytishning toghra yoli bolmisimu, biraq buni bahane qilip, xelqning hoquqini qattiq cheklesh naraziliqni téximu kücheytidu, xalas.

Toluq bet