Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати тайландтики уйғурларниң тән җазасиға учраш мәсилисини тәкшүрүшни тәләп қилди

Мухбиримиз әркин
2016-05-26
Share
Bilal-muhemmed-adam-qaradagh-mireli-yusup-tayland-partlash.jpg "адам қарадағ" дегән намдики түрк паспорти билән тайландқа киргән билал муһәммәд(солдин үчинчи) билән мирәли йүсүф(иккинчи рәт оңдин биринчи) тайланд һәрбий сотқа елип келингән көрүнүш. 2016-Йили 16-феврал, баңкок.
AFP

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати тайланд һөкүмитини адәм қарадағ дегән исим билән тонулған билал муһәммәтниң тән җазасиға учраш мәсилисини дәрһал вә толуқ тәкшүрүшкә чақирди.

Билал муһәммәт бултур баңкок шәһиридә йүз бәргән партлашқа четишлиқ дәп қолға елинған 2 уйғур гумандарниң бири. 2015‏-Йили 17-авғуст баңкок шәһиридики бир ибадәтхана йенида партлиған бомбида, 20 адәм өлгән, 120 дәк адәм яриланған.

Билал муһәммәт бу йил 17‏-май 2‏-қетим мәһкимигә чиқирилғанда, өзиниң тән җазасиға, кәмситишкә вә ғәйрий инсани муамилигә учриғанлиқини билдүргән. У мәһкимидә майкисини йешип бәдинидики таяқ излирини көрситип, өзиниң тән җазаси астида мәҗбурий иқрар қилдурулғанлиқини илгири сүргән иди.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати өзиниң йеқинда елан қилған бу һәқтики баянатида, тайланд даирилириниң хәлқара қанунларға асасән адәм қарадағниң баянлирини толуқ тәкшүрүш мәсулийити барлиқини билдүргән.

Мәзкур тәшкилатниң асия ишлириға мәсул директори брәд адамс: "баңкоктики партлашниң вәһшийлики тайланд даирилириниң тән җазаси бериши үчүн бир баһанә болалмайду. Гумандарлар натоғра муамилигә учриған болса, уни ашкарилаш сотниң адил елип берилишигә капаләтлик қилиштики интайин муһим һалқа" дәйду.

Америкидики "пуқралар күчи" намлиқ хитай өктичи тәшкилати болса, тән җазасиға тайинип еришкән һәрқандақ дәлилниң қанунсиз икәнликини илгири сүрди. "пуқралар күчи" тәшкилатиниң рәиси доктор яң җйәнли, "ундақ дәлилгә тайинип чиқирилған һөкүм адил һөкүм әмәс" дәйду.

Яң җйәнли мундақ деди: "һәрқандақ бир сот тәртипиниң адил болушиға капаләтлик қилиш үчүн сот чоқум қанунда бәлгиләнгән тәртипкә асасән елип берилиши керәк. Җинайәтчиләргә муамилә қилиш мәсилисидә нурғун дөләтләрниң ениқ бәлгилимиси бар. Сиз уларниң һоқуқини тартивалсиңиз болмайду. Һечқандақ дөләт мән бир җинайәтчини түтивалдим, униңға тән җазаси бәрсәм болиду, демәйду.

Бундақ дейиш кишилик һоқуққа пүтүнләй хилап. Шуңа, әгәр сот җәрянида һәрқандақ кишигә тән җазаси ишләткән болса, бизниң у сот тәртипидин гуманлинишимизға йетәрлик сәвәб бар. Бундақ сот тәртипигә биз мәсилә бар, дәп риқабәт елан қилимиз. Чүнки биз алди билән, сот тәртипиниң адил вә қанунлуқ икәнликигә капаләтлик қилишимиз керәк. Әгәр сот тәртипи қанунлуқ болмиса, у һәр хил қанунсиз тәртип васитилирини ишләтсә, униң еришкән дәлили, чиқарған һөкүми, бәзидә гумандарни мәҗбурий иқрар қилдуруп, елан қилған һөкүми адаләтсиз болиду."

Яң җйәнли әпәнди йәнә, тайландниң хитай әдлийә органлириниң тәсиридә қеливатқанлиқини билдүрүп, хәлқара җамаәтниң буниңға диққәт қилиши керәкликини билдүрди. У, "тайланд хитайниң кишиләргә бузғунчилиқ қилиш қоралиға айлинип қеливатиду" дәп көрсәтти.

Яң җйәнли: "тайланд һөкүмити йеқинқи бир қанчә йилдин буян хитай сақчилириға йеқиндин маслишиватиду. Хитайниң тайландтики тәсири наһайити зор. Сиз баям ейтқан нурғун уйғур мусапирлириниң хитайға қайтуруп берилиши, улардин бәзилириниң хитайда қолға елиниши, баямқи гумандарниң тән җазасиға учраш вәқәлиридин башқа, йеқинда хитай тайландтин бирқанчә хитай пуқрасини гөрүгә тутуп кәтти.

Бу шуни көрситиду, тайланд әдлийиси хитай әдлийәсиниң наһайити қаттиқ тәсири вә контрол қилишиға учраватиду. Хитайдики бәзи делоларға тайландниң өзи ишәнмәйду. Бу һадисиләр хәлқара җамаәтниң диққитини қозғиши керәк. Тайланд һазир хәтәрлик йәргә айлинип қалди. У хитайға охшаш бир истибдат дөләтниң кишиләргә бузғунчилиқ қилиш қоралиға айлинип қеливатиду" деди.

Билал муһәммәт һазир тайланд 11-армийәсигә қарашлиқ баңкоктики бир һәрбий түрмигә соланған. Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати 2015‏-йили 11‏-айда тайланд һөкүмитигә хәт йезип, мәзкур түрминиң начар шәрт-шараитидин қаттиқ әндишә қиливатқанлиқини билдүргән. Һәрбийләрниң тутқунларға начар муамилә қилишидин, тутқунларни һәрбийләр сорақ қилишидин әндишә қиливатқанлиқини тәкитләп, уларни нормал түрмигә йөткәшни тәләп қилған.

Бирақ тайланд һәрбий һөкүмитиниң муавин баш министири генерал правит ваңсуван, билал муһәммәтниң тән җазасиға учриғанлиқини рәт қилған. У, 18‏-май тайланд ахбарат васитилиригә бәргән баянатида: "бу раст әмәс. Силәр немишқа униңға қулақ салисиләр. У буни тоқуп чиқарди. Бәдинидики у яра излирини өзини пәйда қилалайду" дегән.

Шу күни йәнә, тайланд әдлийә министирлиқи ахбарат йиғини өткүзүп, билал муһәммәтниң кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә ахбаратниң һесдашлиқини қозғаш үчүн тән җазасини ойдуруп чиқарғанлиқини илгири сүргән.

Әмма кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати болса, тән җазаси вә башқа ғәйрий инсани, кәмситиш характерлик муамилә яки җазаларниң хәлқара әһдинамә вә қанунларда чәкләнгәнликини әскәртип, тайландниң бу әһдинамигә имза қойған дөләт икәнликини, униң тәкшүрүш елип берип,, бу хил қилмишлар байқалса, садир қилғучиларни җазалаш мәҗбурийити барлиқини тәкитлигән.

"хитай пуқралар күчи" тәшкилатиниң рәиси яң җйәнли болса, мәзкур мәсилигә б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң арилишиши керәкликини билдүрди. У, "бу мәсилә баянат елан қилған пети қелип қалмаслиқи керәк" дәйду.

Яң җйәнли мундақ дәйду: "уларниң бу доклатни елан қилиши 1-қәдәм. Мениңчә, тайландниң бу мәсилини тәкшүрүши интайин муһим. Бирақ доклат елан қилинғандин кейин, униң давами болмайдиған әһвал даим йүз берип туриду. Шуңа, биз б д т ни бу мәсилини тәкшүрүпла қалмай, тәкшүрүш нәтиҗисигә қарап тәдбир қоллинишқа чақиримиз. Һеч болмиса бу мәсилә б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң күнтәртипигә келиши яки болмиса, хәвпсизлик кеңишидә музакиригә қоюлуши керәк. Бу арқилиқ көпчиликниң диққитини қозғаш керәк. Доклат елан қилиш доклат елан қилмиғандин әла болсиму, әмма униң ахири чиқмиса, униң мәсилини һәл қилишқа пайдиси болмайду."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт