B d t ning 56-qétimliq yighinida xitaydiki ten jazasigha a'it konkrét ehwallar muzakire qilindi

Muxbirimiz méhriban
2015-11-23
Share
jenwe-2015-yighin-2.jpg B d t kishilik hoquq kéngishining 56-qétimliq yighinidin körünüsh. 2015-Yili 17-noyabir, jenwe.
Photo: RFA

17-18-Noyabir künliri noyabir jenwede échilghan b d t kishilik hoquq kéngishining 56-qétimliq yighinida xitaydiki ten jazasi mesilisi nuqtiliq qarap chiqilghan. Uyghurlargha wakaliten yighin'gha qatnashqan dunya Uyghur qurultiyining ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysa ependi we xitaydiki ten jazasi doklatini teyyarlighuchilardin xelq'ara kishilik hoquq közitish teshkilatining xitay bölümi mes'uli wang sunglyen xanimlar radi'omiz ziyaritini qobul qilip, yighinda otturigha qoyulghan xitaydiki mehbuslarning ten jazasigha uchrash ehwali heqqidiki konkrét mesililerni anglatti.

Melum bolushiche, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining ötken hepte jenwede échilghan yighinida, nuqtiliq halda xitaydiki erzdarlar, kishilik hoquq adwokatliri, Uyghur we tibet siyasiy mehbuslirining ten jazasigha uchrash ehwali heqqide doklat sunulghan.

Bir nechche kündin buyanqi xelq'ara taratqularning yighin heqqidiki xewerliride, yighin'gha qatnashqan xitay wekillirining yighinda oqup ötken doklatida, kishilik hoquq organlirining xitaydiki ten jazasi heqqide teyyarlighan doklatidiki mesililerning bezilirini inkar qilghan bolsa, yene bezi mesililerge jawab bérishtin bash tartqanliqi ilgiri sürüldi.

Roytérs agéntliqining 19-noyabir künidiki xewiride, xitay wekillirining kishilik hoquq teshkilatliri otturigha qoyghan mesililerge jawab bérishtin bash tartqanliqi tilgha élinip, milliy ishlar komitétidin kelgen wekil jin chünzining “Bizde siyasiy mehbus yoq. Az sanliq millet jinayet gumandarlirining ten jazasigha uchrawatqanliqi heqqidiki qarilashlarmu asassiz” dégen sözliri neqil qilin'ghan.

Uyghurlargha wakaliten b t t ning jenwediki yighin'gha qatnashqan dunya Uyghur qurultiyining ijra'iye komitét re'isi dolqun eysa ependi ziyaritimizni qobul qilip, yighinda otturigha qoyulghan xitaydiki ten jazasigha a'it konkrét mesililer we xitay wekillirining bu mesililerge jawab bérish ehwalini anglatti.

Dolqun eysa ependi bu qétimqi yighinda xitay heqqide otturigha qoyulghan mesililer heqqide toxtilip, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we chet'ellerdiki xitay démokratliri, Uyghur,tibet mongghul teshkilatlirining doklatlirida otturigha qoyulghan xitayda dawamlishiwatqan saqchilarning mehbuslargha ten jazasi bérish qilmishi, bolupmu Uyghur, tibet qatarliq xitay bolmighan milletlerdin bolghan siyasiy jinayet gumandarlirini ten jazasi arqiliq qiynap iqrar qildurush mesilisi, jaza mudditi tolghan siyasiy mehbuslarning qanunsiz halda dawamliq tutup turulushi, erzdarlar, kishilik hoquq adwokatliri, kishilik hoquq pa'aliyetchilirining xalighanche tutqun qilinishi, her xil psixik tehditlerge uchrishi qatarliq konkrét mesililer otturigha qoyulghanliqini bildürdi.

Xitaydiki ten jazasi heqqidiki doklatni teyyarlighuchilardin, xelq'ara kishilik hoquq közitish teshkilatining xitay bölümi mes'uli wang sunglyen xanim, radi'omiz ziyaritini qobul qilip, yighinda xitay hökümiti wekillirining kishilik hoquq teshkilatliri teyyarlighan doklattiki konkrét mesililerni we b d t kishilik hoquq komitéti ezalirining xitaydiki ten jazasi heqqide sorighan so'allarning köpinchisini jawabsiz qaldurghanliqini bildürdi.

Wang sunglyen xanim bayanida ular teyyarlighan doklatta “Xitaydiki 400 din artuq déloda mehbuslarning ten jazasi arqiliq iqrar qildurulghanliqigha a'it pakitlar neqil élin'ghan” bolsimu, emma xitay wekillirining bu pakitlarni inkar qilishi yighinda qattiq eyibleshke uchrighanliqini bildürdi.

Wang sunglyen xanim xitay wekillirining mehbuslarni iqrar qildurushta qollinilghan ten jazasini inkar qilghanliqini eyiblep: “Xitay hökümet wekillirining jawabidin hés qilishimche, nurghun jawablar emeliyetke uyghun emes. Mesilen, “Yolwasqa minish” jazasini élip éytayli, hökümet terep bu orunduqni soraq orunduqi deydu, ularning bildürüshiche, bu orunduq gumandarlarning bixeterliki we rahet olturushi üchün layihilen'gen iken. Ularning bu jawabi biz bu yil 5- ayda élan qilghan doklatimizdiki ehwallargha uyghun kelmeydu. Chünki biz igiligen ehwallarda bu xil orunduqta uzun muddet olturghuzulghan jinayet gumandarlirining intayin azab hés qilidighanliqi we orunduqtin boshitilghandin kéyinmu bir mezgilgiche heriket qilalmaydighanliqi melum bolghan. Bu orunduq éniqla qiynash usulida iqrar qildurushning pakiti. Emma xitay hökümet wekillirining bu xil ehwallar heqqidiki jawabliri bizni intayin ümidsizlendürdi” dédi.

Wang sunglyen xanim yene, xitay jama'et xewpsizlik ministirliqi qanun ishliri bölümi mu'awin bashliqi li wénshingning qéyin-qistaq mesilisidiki so'algha jawab bergende “Xitay hökümiti qéyin-qistaqni chekligen. Xitayda qéyin - qistaq qilghan herqandaq kishi we organ qattiq jazalinidu” dégenlikini neqil élip, xitay wekillirining yalghanchiliqi, yighin'gha qatnashqan xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri wekilliri we b d t kishilik hoquq kéngishi orgini ezalirining tenqidlishige uchrighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet