Кишилик һоқуқ тәшкилатлири америка-хитай террорлуққа қарши туруш һәмкарлиқи уйғурларға зиянлиқ, дәп агаһландурди

Мухбиримиз әркин
2016-10-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Коча чарлаватқан хитай қораллиқ күчлири. 2014-Йили 3-март, қәшқәр.
Коча чарлаватқан хитай қораллиқ күчлири. 2014-Йили 3-март, қәшқәр.
Imaginechina

Сәйшәнбә күни, вашингтонда өткүзүлгән америка-хитай террорлуққа қарши туруш диалогида икки тәрәп, район характерлик террорлуқ тәһдити, һава йоллири бихәтәрлики, өз-ара террорлуққа аит учурларни алмаштуруш, чегра бихәтәрлики, кишилик һоқуқни қоғдаш, зораван әсәбийликкә қарши туруш қатарлиқ мәсилиләрни музакирә қилған.

Тәрәпләр йәнә, партлатқуч бомба материяллирини контрол қилиш мәсилисидә өз-ара пикир алмаштурған. Америка дөләт ишлири министирлиқи 25‏-өктәбир елан қилған баянатида, диалог икки тәрәпниң террорлуққа қарши туруш ишлиридики ортақ мәқсәт вә өз-ара маслишишни алға сүрүш, күчәйтишкә қаритилғанлиқини илгири сүргән.

Америка дөләт ишлири министирлиқиниң баянатчисиниң қәйт қилишичә, «америка хитай билән давамлиқ террорлуққа қарши өз-ара алмаштуруш елип берип, икки дөләтниң бу саһәдики һәмкарлиқини кеңәйтиш вә чоңқурлаштурушни көзләйдикән.»

Америка-хитай террорлуққа қарши туруш һәмкарлиқ диалоги 2014‏-йили башланған. Әмма, бу диалог кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң изчил тәнқидигә учрап кәлгән иди.

Америкидики тарихий әң узун кишилик һоқуқ тәшкилати‏-әркинлик сарийиниң алий дәриҗилик анализчиси сара кук (сараһ чоок) ханимниң көрситишичә, америка хитай билән болған террорлуққа қарши һәмкарлиқта наһайити еһтиятчан болуши керәк.

У мундақ дәйду: «мениңчә, һәмкарлиқ мәсилисидә америка дуч келидиған йәнә бир хәтәрлик нуқта, улар хитай һөкүмитидин алған учурға наһайити еһтият билән муамилә қилиши керәк. Болупму һәрқандақ техникиға тайинип еришкән вә террорлуққа қарши истратегийәгә алақидар учурларда. Чүнки, (улар) бу нәрсиләрни хитайда уйғурларға қарши ишлитиш пурситигә игә болупла қалмай, тибәт, фалунгоң, христиан вә башқа паалийәтчиләргә қарши ишлитиш пурситигә игә. Бу қораллар демократик җәмийәтләрдә сақчи, истихбарат вә террорлуққа қарши истратегийәләрдә қанунлуқ ишлитилсиму, әмма хитайда (бу қоралларни) тинч өктичиләргә қоллиниду. Шуңа, америка хитай һөкүмитиниң хитайда учур вә техникини қандақ ишлитиватқанлиқиға бәк диққәт қилиши керәк.»

Сара кук ханимниң қаришичә, мәзкур диалог кишилик һоқуқ мәсилиси билән бирләштүрүлсә тоғра болиду. У, бу диалогда америкиниң илһам тохти мәсилисини оттуриға қоюши вә уни қоюп беришини тәләп қилишини үмид қилди.

Сара кук: «мән униң һазирқи әһвалиниң қанчилик қийинлиқини билгәчкә, америка һөкүмитиниң униң мәсилисини алаһидә оттуриға қоюшини үмид қилимән. Чүнки, мениңчә америка һөкүмити униң делосини кишилик һоқуқ диалогида униң билән охшимиған шәрт-шараиттики башқа кишилик һоқуқ паалийәтчиләр вә сиясий мәһбуслар қатарида оттуриға қоюпла қалмаслиқи, улар йәнә террорлуққа қарши һәмкарлиқ диалоглирида оттуриға қоюп, (хитайға) әгәр сән раст һәмкарлиқ истисәң, бундақ қилмаслиқиң керәк. Сән илһам тохтини қоюп беришиң шәрт. Сениң һәрикитиң хитайда һәқиқий террорлуққа қарши турушни қийинлаштуриду, сән бундақ қилсаң болмайду, дейиши лазим.

Илһам тохтини қолға елип, уни сотлиши, уларниң террорлуққа қарши һәрикитиңгә зиян селип, компартийәниң террорлуқ мәсилисидә қанчилик пурсәтпәрәс вә зиддийәткә тошқан партийә икәнликини көрситип бәрди» деди.

Әмма бәзи хитай өктичилириниң қаришичә, хитайниң америка билән террорлуққа қарши һәмкарлиққа қизиқишидики мәқсити башқа. Америкида турушлуқ атақлиқ хитай өктичи, «хитай демократийә һәрикити чәтәл бирләшмә комитети»ниң рәиси вей җиңшиң, «хитайниң мәқсити уйғурларға тақабил туруш ишиға америкини сөрәп кириш» дәп көрсәтти.

Веи җиңшиң мундақ дәйду: «хитай-америка террорлуққа қарши туруш һәмкарлиқи әмәлийәттә тили вә мәқсәт-муддиаси пәрқлиқ адәмләрниң диагидәк бир иш. Хитай компартийәсиниң мәқсити әмәлийәттә америкини уйғурларға тақабил турушқа сөрәп кириш, бу униң асаслиқ мәқсити. Башқа җәһәттики әһваллардин көп хәвирим йоқ. Хитай компартийәси, силәр бизни уйғурларниң ахбарати билән тәминләп туруңлар дегәнни изчил оттуриға қоюп кәлди. Әлвәттә америка ислам террорчилириға қарши турушни үмид қилиду. Америка изчил хитайниң бу җәһәттә өзлиригә ярдәм қилишини үмид қилип кәлгән. Чүнки, америка хитайниң һәр қайси хәлқара террорлуқ тәшкилатлар билән алақиси барлиқини билиду.»

Вей җиңшиңниң қаришичә, хитай билән террорлуққа қарши һәмкарлашмиған яхши. У, хитай билән террорлуққа қарши һәмкарлиқни үмид қилиш «бәк саддилиқ» дәп көрсәтти.

Вей җиңшиң мундақ дәйду: «америкиниң һәмкарлиқ үмиди бар, әмма хитай компартийәси қандақсиға америкиға ярдәм қилип террорлуққа қарши туриду. Бу униң өзигә қарши турғанлиқи болуп қалмамду. Шуңа, америкилиқларниң пикри наһайити саддилиқ. Йәнә бир җәһәттин хитайниң ой-пикри наһайити әмәлийәтчан. Хитай бу қамақ арқилиқ америкилиқни иливелип, улардин чәтәлдики уйғурларниң ахбаратиға игә болушни вә уларни илгириләп бастурушни ойлайду. Шуңа, бундақ һәмкарлиқни әң яхшиси қилмиған яхши. Әгәр америка һәмкарлашса, компартийә уни чоқум алдайду.»

Америка һөкүмити вә хәлқара тәшкилатлар хитайниң уйғур районида террорлуқ һәрикәтләр билән тинч, қанунлуқ өктичи, сиясий, диний пикирләрни пәрқләндүрмәйватқанлиқини тәнқид қилип кәлгән.

Америка дөләт ишлири министирлиқиниң 2015‏-йиллиқ хәлқара террорлуқ доклатида, «хитайниң диний ипадиләр билән зораван әсәбиликни пәрқләндүрмәй бастуруши» америка-хитай террорлуққа қарши һәмкарлиқиға тосқунлуқ қиливатқанлиқи илгири сүрүлгән иди.

Әркинлик сарийиниң алий дәриҗилик анализчиси сара кук ханимниң көрситишичә, америка һөкүмити бу хил диалогларда хитай сөһбәт өмикидики әзаларниң ичидә кишилик һоқуқ бузғунчилиқиға арилашқан әмәлдарлириниң бар-йоқлуқиға диққәт қилиши керәк.

Сара кук мундақ дәйду: «йәнә бир мәсилә, бу йиғинға пәрқлиқ органлар вә шәхсләр иштирак қилиду. Биз уларниң кимликини билмәймиз. Еһтимал, сөһбәткә қатнишидиған бәзи шәхсләрниң бәлки кишилик һоқуқ бузғунчилиқи билән алақиси болуши мумкин. Мән демәкчи болған нуқта шу, америка һөкүмити (хитай) вәкилләр өмикидики әзаларниң кимликигә диққәт қилиши, уларға мәсилән, шинҗаң җ х органлирида хизмәт қилип, бәзи мәйнәт ишларға арилашқан кишиләр болса йол қоюлмайдиғанлиқиниң сигналини бериши керәк.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт