Kishilik hoquq teshkilatliri amérika-xitay térrorluqqa qarshi turush hemkarliqi Uyghurlargha ziyanliq, dep agahlandurdi

Muxbirimiz erkin
2016-10-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Kocha charlawatqan xitay qoralliq küchliri. 2014-Yili 3-mart, qeshqer.
Kocha charlawatqan xitay qoralliq küchliri. 2014-Yili 3-mart, qeshqer.
Imaginechina

Seyshenbe küni, washin'gtonda ötküzülgen amérika-xitay térrorluqqa qarshi turush di'alogida ikki terep, rayon xaraktérlik térrorluq tehditi, hawa yolliri bixeterliki, öz-ara térrorluqqa a'it uchurlarni almashturush, chégra bixeterliki, kishilik hoquqni qoghdash, zorawan esebiylikke qarshi turush qatarliq mesililerni muzakire qilghan.

Terepler yene, partlatquch bomba matériyallirini kontrol qilish mesiliside öz-ara pikir almashturghan. Amérika dölet ishliri ministirliqi 25‏-öktebir élan qilghan bayanatida, di'alog ikki terepning térrorluqqa qarshi turush ishliridiki ortaq meqset we öz-ara maslishishni algha sürüsh, kücheytishke qaritilghanliqini ilgiri sürgen.

Amérika dölet ishliri ministirliqining bayanatchisining qeyt qilishiche, "Amérika xitay bilen dawamliq térrorluqqa qarshi öz-ara almashturush élip bérip, ikki döletning bu sahediki hemkarliqini kéngeytish we chongqurlashturushni közleydiken."

Amérika-xitay térrorluqqa qarshi turush hemkarliq di'alogi 2014‏-yili bashlan'ghan. Emma, bu di'alog kishilik hoquq teshkilatlirining izchil tenqidige uchrap kelgen idi.

Amérikidiki tarixiy eng uzun kishilik hoquq teshkilati‏-erkinlik sariyining aliy derijilik analizchisi sara kuk (sarah cho'ok) xanimning körsitishiche, amérika xitay bilen bolghan térrorluqqa qarshi hemkarliqta nahayiti éhtiyatchan bolushi kérek.

U mundaq deydu: "Méningche, hemkarliq mesiliside amérika duch kélidighan yene bir xeterlik nuqta, ular xitay hökümitidin alghan uchurgha nahayiti éhtiyat bilen mu'amile qilishi kérek. Bolupmu herqandaq téxnikigha tayinip érishken we térrorluqqa qarshi istratégiyege alaqidar uchurlarda. Chünki, (ular) bu nersilerni xitayda Uyghurlargha qarshi ishlitish pursitige ige bolupla qalmay, tibet, falun'gong, xristi'an we bashqa pa'aliyetchilerge qarshi ishlitish pursitige ige. Bu qorallar démokratik jem'iyetlerde saqchi, istixbarat we térrorluqqa qarshi istratégiyelerde qanunluq ishlitilsimu, emma xitayda (bu qorallarni) tinch öktichilerge qollinidu. Shunga, amérika xitay hökümitining xitayda uchur we téxnikini qandaq ishlitiwatqanliqigha bek diqqet qilishi kérek."

Sara kuk xanimning qarishiche, mezkur di'alog kishilik hoquq mesilisi bilen birleshtürülse toghra bolidu. U, bu di'alogda amérikining ilham toxti mesilisini otturigha qoyushi we uni qoyup bérishini telep qilishini ümid qildi.

Sara kuk: "Men uning hazirqi ehwalining qanchilik qiyinliqini bilgechke, amérika hökümitining uning mesilisini alahide otturigha qoyushini ümid qilimen. Chünki, méningche amérika hökümiti uning délosini kishilik hoquq di'alogida uning bilen oxshimighan shert-shara'ittiki bashqa kishilik hoquq pa'aliyetchiler we siyasiy mehbuslar qatarida otturigha qoyupla qalmasliqi, ular yene térrorluqqa qarshi hemkarliq di'aloglirida otturigha qoyup, (xitaygha) eger sen rast hemkarliq istiseng, bundaq qilmasliqing kérek. Sen ilham toxtini qoyup bérishing shert. Séning herikiting xitayda heqiqiy térrorluqqa qarshi turushni qiyinlashturidu, sen bundaq qilsang bolmaydu, déyishi lazim.

Ilham toxtini qolgha élip, uni sotlishi, ularning térrorluqqa qarshi herikitingge ziyan sélip, kompartiyening térrorluq mesiliside qanchilik pursetperes we ziddiyetke toshqan partiye ikenlikini körsitip berdi" dédi.

Emma bezi xitay öktichilirining qarishiche, xitayning amérika bilen térrorluqqa qarshi hemkarliqqa qiziqishidiki meqsiti bashqa. Amérikida turushluq ataqliq xitay öktichi, "Xitay démokratiye herikiti chet'el birleshme komitéti"ning re'isi wéy jingshing, "Xitayning meqsiti Uyghurlargha taqabil turush ishigha amérikini sörep kirish" dep körsetti.

Wéi jingshing mundaq deydu: "Xitay-amérika térrorluqqa qarshi turush hemkarliqi emeliyette tili we meqset-muddi'asi perqliq ademlerning di'agidek bir ish. Xitay kompartiyesining meqsiti emeliyette amérikini Uyghurlargha taqabil turushqa sörep kirish, bu uning asasliq meqsiti. Bashqa jehettiki ehwallardin köp xewirim yoq. Xitay kompartiyesi, siler bizni Uyghurlarning axbarati bilen teminlep turunglar dégenni izchil otturigha qoyup keldi. Elwette amérika islam térrorchilirigha qarshi turushni ümid qilidu. Amérika izchil xitayning bu jehette özlirige yardem qilishini ümid qilip kelgen. Chünki, amérika xitayning her qaysi xelq'ara térrorluq teshkilatlar bilen alaqisi barliqini bilidu."

Wéy jingshingning qarishiche, xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarlashmighan yaxshi. U, xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliqni ümid qilish "Bek saddiliq" dep körsetti.

Wéy jingshing mundaq deydu: "Amérikining hemkarliq ümidi bar, emma xitay kompartiyesi qandaqsigha amérikigha yardem qilip térrorluqqa qarshi turidu. Bu uning özige qarshi turghanliqi bolup qalmamdu. Shunga, amérikiliqlarning pikri nahayiti saddiliq. Yene bir jehettin xitayning oy-pikri nahayiti emeliyetchan. Xitay bu qamaq arqiliq amérikiliqni iliwélip, ulardin chet'eldiki Uyghurlarning axbaratigha ige bolushni we ularni ilgirilep basturushni oylaydu. Shunga, bundaq hemkarliqni eng yaxshisi qilmighan yaxshi. Eger amérika hemkarlashsa, kompartiye uni choqum aldaydu."

Amérika hökümiti we xelq'ara teshkilatlar xitayning Uyghur rayonida térrorluq heriketler bilen tinch, qanunluq öktichi, siyasiy, diniy pikirlerni perqlendürmeywatqanliqini tenqid qilip kelgen.

Amérika dölet ishliri ministirliqining 2015‏-yilliq xelq'ara térrorluq doklatida, "Xitayning diniy ipadiler bilen zorawan esebilikni perqlendürmey basturushi" amérika-xitay térrorluqqa qarshi hemkarliqigha tosqunluq qiliwatqanliqi ilgiri sürülgen idi.

Erkinlik sariyining aliy derijilik analizchisi sara kuk xanimning körsitishiche, amérika hökümiti bu xil di'aloglarda xitay söhbet ömikidiki ezalarning ichide kishilik hoquq buzghunchiliqigha arilashqan emeldarlirining bar-yoqluqigha diqqet qilishi kérek.

Sara kuk mundaq deydu: "Yene bir mesile, bu yighin'gha perqliq organlar we shexsler ishtirak qilidu. Biz ularning kimlikini bilmeymiz. Éhtimal, söhbetke qatnishidighan bezi shexslerning belki kishilik hoquq buzghunchiliqi bilen alaqisi bolushi mumkin. Men démekchi bolghan nuqta shu, amérika hökümiti (xitay) wekiller ömikidiki ezalarning kimlikige diqqet qilishi, ulargha mesilen, shinjang j x organlirida xizmet qilip, bezi meynet ishlargha arilashqan kishiler bolsa yol qoyulmaydighanliqining signalini bérishi kérek."

Toluq bet