Xitayning "Sün'iy eqil" arqiliq térrorluqqa taqabil turush pilani kishilik hoquq teshkilatlirini endishige saldi

Muxbirimiz erkin
2017-10-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Nomur qoyush usuli arqiliq ürümchidiki Uyghur ahalilerning siyasiy jehettin ishenchlik yaki gumanliq ikenlikini békitishte ishlitilidighan we mexsus arxipta saqlinidighan jedwel.
Nomur qoyush usuli arqiliq ürümchidiki Uyghur ahalilerning siyasiy jehettin ishenchlik yaki gumanliq ikenlikini békitishte ishlitilidighan we mexsus arxipta saqlinidighan jedwel.
Social Media

Sün'iy eqil yaki yuqiri téxnikiliq sanliq melumat analizi arqiliq térrorluq we ijtima'iy muqimsizliq amillirini aldin'ala mölcherlep, uninggha taqabil turushni xitay merkizi siyasiy-qanun komitétining sékrétari méng jyenju otturigha qoyghan. U mezkur pikirni bu yil 8‏-ayda Uyghur aptonom rayonini ziyaret qilip, amanliq organlirining mes'ullirigha qilghan sözide tekitligen. Méng jyenju 19-séntebir xitay xewpsizlik sistémisi boyiche béyjingda ötküzülgen bir qétimliq yighinida bu pikirni yene bir qétim otturigha qoyghan idi.

Xongkong axbarati we bezi axbarat wasitilirining xewer qilishiche, nöwette xitay hökümiti bu xil programmini yasap chiqishni xitay éléktronluq téxnologiye shirkitige tapshurghan. Xitay hökümiti yene mezkur programmining bir qismi süpitide dunyadiki eng chong yüz tonush sanliq ambiri qurushni pilanlap, buni shangxeydiki bir yuqiri téxnologiye shirkitige höddige bergen. Bu shirket ilgiri xitayning Uyghur aptonom rayonida bixeterlik kaméralirini orunlashturush xizmitini höddige alghan shirketlerning biri iken.

Xitay hökümiti kaméra arqiliq yüz tonushni eng burun Uyghur aptonom rayonida yolgha qoyghan. U bu xil bixeterlik kaméralirini mezkur rayonning yéza-kentlerdiki nuqtiliq a'ililer olturushluq mehelle we bu a'ililerning derwazilirigha qeder orunlashturghan.

Xongkongda chiqidighan "Jenubiy xitay etigenlik pochtisi‏" gézitining peyshenbe küni bayan qilishiche, da'iriler hazir bu programmini xitayning memliket miqyasigha kéngeytip, bixeterlik kaméralirini sanliq melumat ambiri arqiliq birdek kontrol qilishni pilanlimaqtiken. Xewerde, da'irilerning bixeterlik kamérasigha chüshüp qalghan herqandaq shexsni 3 sékunt ichide éniqlap chiqishini, uning toghriliq derijisini 90 pirsentke yetküzüshni meqset qiliwatqanliqini bildürgen.

Méng jyenju bu yil 19‏-séntebir béyjingdiki yighinda qilghan sözide, "Sün'iy eqilning toghriliq derijisi pewqul'adde yuqiri. Uning sür'itini insanlargha sélishturghili bolmaydu. U qiyas qilish, toghriliq derijisi we ijtima'iy bashqurushtidiki ünümdarliqni pewqul'adde yuqiri kötüridu," dégen idi.

Amérikidiki bezi uchur téxnika mutexessislirining bildürüshiche, xitay hökümiti buningda chong sanliq ambar arqiliq toplighan uchurlargha qarap kishilerge höküm chiqiridiken.

Amérikada turushluq Uyghur uchur téxnika mutexessisi qabil ependi mundaq deydu: "Buning hemmisi bir analiz. Burun ewrishke tallap, shuni tetqiq qilip buningdin kéyin qandaq bolidu, dégen nersige höküm chiqiridighan. Buning toghriliq nisbiti munche dep. Lékin hazir qiliwatqan nerse néme dégende, ewrishke élip emes, toluq sanliq ambarni ishlitip, shu boyiche tehlil qilish. Xitayning hazir qolliniwatqini shu. Mumkin bolghan sanliq uchurlarning hemmini yighish, shuninggha asasen xulase chiqirish."

Lékin uning agahlandurushiche, chong sanliq melumat ambiri perezning toghriliq derijisini ashursimu, biraq uning adil bolghanliqigha höküm qilalmaydiken. Qabil ependi, adilliq bilen toghriliq derijisi perqliq ikki xil uqum, dep körsetti.

Qabil ependi mundaq dédi: "Sen özüngning shu uchurlirigha qarap qiliwatisen. Emeliyette bu ademning néme oylaydighanliqini sen bilmeysen. Xitayning qiliwatqini shu hazir, bu palani waqtida mundaq ish qilghan, buningdin kéyin choqum mundaq ish qilidu, dep shuninggha asasen ademlerni tutuwatidu. Bu kompyutér peqet sanga bir sanliq shekilni chiqirip béridu. Chünki sen uni özüngning éhtiyajigha asasen tallaysen. Shunga bu xitaylarning qiliwatqini néme dése, aldi bilen melum shertlerni qoyup turup, andin uchur toplaydu. Mesilen, Uyghurlar chet'elge qandaq chiqqan, bular türkiye yaki se'udi erebistanlargha barghan bolsa, bular radikal deydighan belge qoyidu. Emeliyette shundaqmu-emesmu buni uqmaydu. Buni aldinala quruwélip turup, bashqilarni shuninggha kirgüzidu. Bu xil ehwalda xataliqning chiqishi heddidin yuqiri bolidu. Undaq bolghachqa bu xeterlik."

Bezi xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining bildürüshiche, mezkur pilanning yene bir xeterlik teripi xitayda xewpsizlik organlirining bu programmini qandaq ishlargha ishlitishini nazaret qilidighan musteqil bir méxanizm yoq iken.

"Xeterlik astidiki xelqler jem'iyiti" namliq gérmaniyediki kishilik hoquq teshkilatining rehbiri ulrix déli'us mundaq deydu: "Xitay xelq jumhuriyitige oxshash döletlerde siz hökümet, saqchi emeldari yaki bixeterlik emeldarining herikitini kontrol qilalmaysiz. Bu döletlerde mesilining toghriliq derijisidin söz achqili bolmaydu. Siz xewpsizlik emeldarlirining qoldiki herqandaq yéngi téxnikini suyi'istémal qilmasliqigha kapaletlik qilalmaysiz. Mana bu mezkur döletlerdiki bir zor mesile. Chünki ularda eslihe kontrolluqi yoq, siyasetchilerning kontrolluqi yoq, ularning xitay asasi qanuni we qanunlirigha hörmet qilishini kütmeysiz. Bu ehwalda hökümet emeldarlirining yéngi téxnikilarni qollinip, hoquqini suyi'istémal qiliwatqanliqini körisiz."

Lékin xitay axbarat wasitilirining bildürüshiche, nöwette da'iriler xitayning edliye, sot we teptish organlirida sün'iy eqil we chong sanliq melumat ambiri qatarliq yéngi téxnikilirini téximu keng-kölemlik ishlitishni pilanlimaqtiken. Shinxu'a agéntliqining 12‏‏-öktebir xewiride, xitay aliy teptish mehkimisining emeldarlirining sözini neqil keltürüp, "Sot we teptish organlirining bu xil yéngi téxnikini ishlitishi adaletni algha süridu" déyilgen.

Lékin déli'us ependi, eger xitayda sot, edliye we xewpsizlik organlirini héchkim nazaret qilalmighan ehwalda, yéngi téxnikining téximu keng adaletsizliklerge yol achidighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Démokratik döletlerde barliq heriketler da'iriler, siyasetchiler, awam xelq, axbarat teripidin kontrol qilinip turidu. Biraq xitayda bu xil kontrolluq yoq. Normal puqralarning da'irilerge erz-shikayet qilip, özining erzi-shikayitige jawab élish pursiti yoq. Biz her yili xitayda minglighan erz-shikayetchining qolgha élinidighanliqini körüwatimiz. Gerche xitayda erz- shikayetchiler da'im tutqun qilinip, türmige tashlinip yaki yurtigha qayturuwétilip, éghir yekleshke uchrisimu, biraq erz-shikayet adalet telep qilishning birdin-bir yoli bolup qalghanliqigha shahit bolup kelduq."

Toluq bet