Mutexessisler: tibetning musteqilliqi tibet xelqining erkinlikining birdin-bir kapaliti

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-08-22
Share
xelqara-tibet-musteqilliqi-yighin-3.jpg Dolqun eysa ependi 4-nöwetlik xelq'ara tibet musteqilliqi yighinida söz qilmaqta. 2017-Yili 21-awghust, parizh.
RFA/Ekrem

21-Awghust parizhda bashlan'ghan 4-nöwetlik xelq'ara tibet musteqilliqi muhakime yighinining 2-küni, mutexessisler tibetning musteqilliqi mesilisi üstide toxtalghan.

Dunyaning her yérige tarqalghan bir qisim tibet musteqilliq terepdarliri 21-awghust küni firansiyening parizh shehirige jem bolup 4-nöwetlik xelq'ara tibet musteqilliqi muhakime yighinini bashlighan idi. 10 Din artuq dölettin kelgen tibet siyasiy aktipliri we mutexessisler bügün, yeni yighinning ikkinchi küni nuqtiliq halda tibetning musteqilliqini eslige keltürüsh témisida qizghin bes-munaziriler élip barghan. Bu yighin'gha tibetliklerdin bashqa yene Uyghur, mongghul, xitay teshkilatlirining wekilliri hemde bezi gherb mutexessislirimu qatnashqan.

3 Kün dawamlishidighan 4-nöwetlik xelq'ara tibet musteqilliqi muhakime yighinigha teklip bilen qatnishiwatqan d u q bash katipi, wakaletsiz milletler teshkilatining mu'awin re'isi dolqun eysa ependi mezkur yighinning bügünki weziyiti heqqide bizge melumat bérip, tibetning musteqilliqini eslige keltürüsh mesilisining bügünki muhakimining qizghin bes-munazirilerge seweb bolghan asasiy témisigha aylan'ghanliqini bildürdi.

1953-Yili ichki mongghuliyening merkizi kökxot shehiride tughulghan, 2004-yili awistraliyege qéchip chiqip siyasiy panahliq tiligen yu'ang xongbing isimlik bir mutexessis bu qétimqi yighinda qilghan sözide "Tibet xelqige musteqilliqtin bashqa chiqish yoli yoq. Tibetlikler eger erkin yashashqa mohtaj bolsa, musteqil tibet dölitini eslige keltürüsh üchün küresh qilishliri lazim. Peqet musteqil tibet dölitila tibet xelqining erkinlikige kapaletlik qilalaydighan birdin-bir chiqish yolidur. Tibetlikler, Uyghurlar, jenubiy mongghuliyelikler we teywenlikler birliksep hasil qilip, xitay hakimiyitini aghdurup tashlash körüshini öz tupraqlirida qanat yaydurushi kérek" dégen qarashlarni ilgiri sürgen.

Yighinda pikir bayan qilghan köpligen tibetliklermu, xitay zulumigha xatime bérish üchün xitaydin qutulushning aldinqi shert bolidighanliqini, xitay döliti bilen dalay lama arisida hazirgha qeder élip bérilghan 6-7 qétimliq di'alogidin héchqandaq ijabiy netije hasil bolmighanliqini, xitay dölitining qoralliq basturushlirigha süküt yaki démokratiye sho'ari bilen qarshi turup bolghili bolmaydighanliqini, emelge ashmaydighan aliy aptonomiye telepliridin waz kéchip, tibetning musteqilliqini küresh arqiliq qolgha keltürüsh lazimliqini teshebbus qilishqan.

Sürgündiki tibet hökümitining bash ministir namzati atsok lukar jam ependi yighin meydanidin téléfon ziyaritimizni qobul qilip "Dalay lama 1984-yilidin buyan aliy aptonomiyedin ibaret ottura yol siyasitini teshebbus qilip kelgen idi. Bu qétimqi yighinda bolsa, tibetning musteqilliqini eslige keltürüsh teshebbus qilinmaqta. Sizning bu mesile heqqidiki qarashliringiz qandaq?" dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi:

-Bizning bu qétimqi yighinimiz tibetning musteqilliqini, sherqiy türkistanning musteqilliqini, ichki mongghuliye we teywenning musteqilliqini muzakire qilish yighinidin ibaret. Bizning asasiy ghayimiz xitay mustemlikiside qalghan döletlerning musteqilliqini eslige keltürüshtur. Musteqilliqni eslige keltürüsh-keltürelmeslik ayrim bir mesile. Bizning xelqlirimizning ortaq ghayisi bolghan bu témilar üstide jiddiy bash qaturush bizning wezipimiz. Chünki, weziyet qistimaqta, xelqning béshidiki zulum chékige yetmekte. Biz emdi herqandaq shekildiki muresse yolliridin ayrilip, musteqilliq yoligha qedem basidighan basquchqa kelduq.

Atsok lukar jam ependi "U halda, tibet musteqilliq terepdarlirining bu xil teshebbusi bilen dalay lamaning ottura yol siyasiti arisida toqunush kélip chiqmamdu? oxshimighan bu xil qarashlar, ikki terep otturisida ziddiyetke seweb bolushi mumkinmu?" dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi:

-Dalay lama bolsa tibetning rohaniy dahiysi, tibet xelqining milliy qehrimani. Emma, eger tibet xelqi musteqilliqni irade qilsa, xelqning bu iradisige héchkim qarshi chiqalmaydu. Bügün tibet xelqi musteqilliqtin bashqa bir yolning özlirini xitay mustemlikisi we zulumidin qutquzalmaydighanliqini barghanséri chongqur tonup yétiwatidu. Dunyaning her tereplirige tarqalghan tibetlikler musteqilliq üchün küresh qilish sho'arini towlawatidu. Uyghurlarning bu jehettiki mustehkem iradisidin ülge élishni tekitlewatidu. Bu sewebtinmu, biz hazirghiche 4 qétim tibet musteqilliqini téma qilghan qurultaylarni ötküzüp kelduq. Qoshunimiz barghanséri zoriyiwatidu. Menche, tibet musteqilliqini yaqlighuchilar bilen dalay lama arisida ziddiyet körülmeydu.

4-Nöwetlik xelq'ara tibet musteqilliqi muhakime yighinini tibetning musteqilliqini terghib qilidighan 10 din artuq tibet teshkilati birlikte uyushturghan bolup, dolqun eysa ependi bu qétimqi yighinda Uyghurlar mesilisiningmu muhim söz témisi bolghanliqini tekitlidi.

Dolqun eysa ependining bildürüshiche, 21-awghust parizhda bashlan'ghan 4-nöwetlik xelq'ara tibet musteqilliqi muhakime yighini 23-awghust axirlishidiken. Etidiki yighinda, yighin ehli bezi muhim qararlarni qobul qilidiken hemde tibet, Uyghur, mongghul, xitay töt terepning xelq'ara sehnilerde kélechekte ortaq élip baridighan pa'aliyetliri muzakire qilinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet