Tibet ayal yazghuchisi wo'ésérning Uyghur diyari eslimisi

Muxbirimiz méhriban
2018-05-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo'eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo'eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
RFA/Méhriban

Tonulghan tibet yazghuchisi wo'ésér xanim bu hepte erkin asiya radi'osida Uyghur diyarigha qilghan ziyaret xatirisini élan qilip, bir tibet ziyaliysining Uyghurlargha bolghan hésdashliqini ipadilidi. Wo'ésér xanim meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxtining béyjingdiki qollighuchiliridin biri idi.

Wo'ésér xanim yéqinda özining 2003-yili séntebirde éri yeni tonulghan xitay yazghuchisi wang lishngung ependi bilen bille Uyghur diyarining jenubigha qilghan 13 künlük seper xatirisini élan qildi.

Wo'ésér xanim, 2003-yil öktebir yézilghan seper xatirisining aridin 15 yil ötkende yeni Uyghur weziyiti keskinleshken bir weziyette élan qilinishidiki seweb heqqide ayrim chüshendürüsh bermigen. Emma u seper xatirisige qoshup élan qilghan Uyghur baliliri bilen bille chüshken ikki parche xatire resimge "Yéqindin buyan shinjang heqqide anglighan her xil xewerler, manga 2003-yili küz peslide özüm seperde bolghan jaylarni esletti. Turpan, kériye, xoten, qaraqash, qaghiliq, yeken, yéngisar, qeshqer, maralbéshi, bay, kuchar, chaqiliq. . . Yol boyi tartilghan ashu kona resimlerni qayta körüp chiqtim. Mende untulmas xatirilerni qaldurghan qeshqer kona shehiridiki omaq, güzel sebiyler hazir alliqachan qiran yigitler bolup yétildi, emma ular amanmidu?" dégen sözlerni yézip, maqalining béshidila özining xitaydiki bir tibet yazghuchisi bolush süpiti bilen, xitay hökümranliqi astidiki Uyghurlar weziyitige bolghan hésdashliqini ipadiligen.

Wo'ésér xanim eyni yilidiki 13 künlük seperde Uyghur diyarining jenubidiki jaylargha bérish qararini élishigha, ilgiri Uyghur diyarigha köp qétim seper qilghan we Uyghurlar heqqide yézilghan "Séning sherqiy türkistaning méning gherbiy diyarim" namliq esiri bilen tonulghan xitay yazghuchisi éri wang lishungning tewsiyesi seweb bolghanliqi heqqide toxtilip: "Bizning sepirimiz shimaliy rayonlargha emes belki jenubiy rayonlargha boldi. Wang lishungning qarishiche, jenubiy rayonni Uyghur diyarining rohi déyishke bolidiken. Uyghur diyarida 6 qétim seperde bolghan wang lishungning neziride jenubning tetqiqat qimmiti téximu yughuri. Sap we qoyuq Uyghur muhitini körüsh arzusidiki manga nisbeten bolsa jenubiy Uyghur diyarining jelp qilish küchi elwette téximu küchlük idi," dep yazidu.

Wo'isér xanim seper xatiriside tibet, xitay, tunggan we Uyghurdin ibaret oxshimighan 4 millettin terkib tapqan 5 kishilik seper hemrahlirining xitay hökümranliqi astidiki Uyghur diyari we Uyghurlar heqqidiki oxshimighan tuyghusini yorutup bérishke alahide étibar bergen.

U seperdashlar arisidiki ortaqliq heqqide toxtilip "'a k' isimlik tunggan er-ayal seper hemrahimiz boldi. Deslep xosh boldum. Chünki tungganlarning islam dinigha étiqad qilidighanliqini hemmeylen bilidu. Bu méning islam diniy étiqadidiki Uyghur diyarini chüshinishimge paydiliq idi. Meyli qandaqla bolmisun bu ikki jaydiki (xitay we Uyghur rayonidiki tungganlar démekchi) köpligen kishilerde ortaq bolghan 'halal-haram' cheklimisi bar. Men pütkül seper jeryanida halal yémeklik yéyishke niyet qilghan idim. Chünki tibetler arisidimu nurghun kishiler choshqa göshini yéyishni xalimaydu, qoy we kala göshige bekrek amraq bolush charwichi milletlerdiki ortaq alahidilik bolsa kérek." dep yazidu.

Emma wo'isér xanim yene "A k" isimlik tungganning seper jeryanida ipadiligen ziyade "Xitay söygüsi" din özi we éri wang lishungning rahetsizlen'genlikini teswirleydu.

Bu bu xil héssiyatini mundaq bayan qilidu: "Lékin choshqa göshi yémeslik bizning arimizda qelb ortaqliqi barliqini ipadilimidi. Nahayiti téz waqit ichide men 'a k' ning salahiyitidiki murekkeplikni hés qilip yettim. Elwette men bu yerde bizning oxshimighan millet ikenlikimizni we oxshimighan diniy étiqadimiz bolghanliqini tekitlimekchi emesmen. U biz üchün aptomobil hel qildi, yol boyi bizni méhman qilip mangdi. Emma u özi yashawatqan (milletler ariliship yashaydighan) muhittin manga oxshash normalsizliq hés qilmaytti. U oxshimighan ta'ipidiki kishilerning inaq-éjil yashiyalishigha ishinetti. U da'im ' dölitimiz' dégen sözni aghzidin chüshürmeytti. U ipadiligen bu qeder küchlük sadaqetmenlik, érim wang lishungnimu heyrette qoydi, wanglishung manga, 'a k bu döletni xitay millitidin bolghan mendinmu bekrek söyidiken' dédi." 

Wo'ésér xanim deslepki ikki künlük seperde 'a k' ning sezgür mesililer heqqidiki munazirilirining seperning deslipidila azade keypiyatqa tesir qilghanliqini teswirlep, "'a k' toxtimastin 'ölitimiz' dégen sözni tekrarlash bilenla cheklenmidi. U nurghunlighan sezgür mesililerde toxtimastin talash-tartish qilatti. U 'dölitimiz shizang we shinjanggha bir milyon hetta 10 milyon ahalini köchürüshi kérek, ene shundila bu jaylarda milliy mesile mewjut bolmaydu.' dégen sözlernimu qilip mangdi. Bu xil ehwalda wang lishung ghemkin halda, ikki kündin kéyin daniyar kélidu, aptomobilda yene bir millet köpiyidu. Seper jeryanida millet, din qatarliq sezgür mesililer heqqide sözleshmeyli dédi" dégen bayanlarni béridu.

Wo'ésér xanim seper xatiriside Uyghur seperdishi daniyar we Uyghurlargha bolghan qizghin muhebbitini ipadileshke alahide orun bergen.

Wo'ésér daniyarning tunggan seperdishi "A k" bilen bolghan perqini mundaq teswirleydu: "Emdila 30 yashtin halqighan daniyar xushxuy idi. U külgende mengzide ikki zinix peyda bolatti. Xitay ölkiside aliy mektep oqughan sözmen bu Uyghur, Uyghur teleppuzidiki xitay tilida rawan sözleytti. Aqsudin bügürge qeder poyiz bar bolsimu, emma daniyar özining poyizni yaqturmaydighanliqi we poyizgha olturmaydighanliqini bildürdi. U bizge, 'poyiz bizge néme élip keldi? poyiz yene némilerni élip ketti? poyiz kimge menpe'et élip keldi? ejeba poyiz biz Uyghurlargha payda élip keldimu? silerning tibettimu poyiz qatnashqa az qaldi, ashu chaghda siz poyizning nimidin dérek béridighanliqini chüshinip yétisiz. Shunga men özümning pozitsiyemni ipadilesh üchün bu ömrümde poyizgha olturmasliqni qarar qilghan.'"

Wo'ésér yene tunggan millitidin bolghan "A k" bilen Uyghur millitidin bolghan daniyarning xitay tarixidiki seyyah jang chiyen we xitay naxshichisi wang lobin heqqidiki oxshimighan qarishini mundaq bayan qilidu: "A k tarixtiki seyyah jangchyenni 'ulugh qehriman' dep medhiyelidi, uni 'yipek yolini échipla qalmastin, xitay zéminini berpa qilishta töhpe yaratti' dep teswirlidi. Emma daniyar uning pikirige qarshi chiqti. Daniyarning qarishida jang chiyen bir jasus xalas. Daniyarning bildürüshiche, jasusning ayighi tegkenliki jay shu döletning zéminigha aylandi. U halda dunya qalaymiqanliship ketmemdu?! 'a k' yene xitay taratqulirida 'gherbiy diyardiki naxsha pishiwasi' dep atalghan wang lobinni, 'shinjangning muzikilirini pütkül dölet xelqige yetküzdi' dep medhiyelidi, emma daniyarning neziride, wang lobin bir medeniyet oghrisi idi."

Seper xatiriside wo'ésér yene oxshimighan xaraktérdiki bu seperdashlarning xaraktéri heqqidiki qarashlirini: "Men könglümde shundaq oylidim, gerche bu ikkiylen oxshash bir din'gha étiqad qilghuchilar bolsimu, emma ularning qarashliri bu qeder perqliq. Mende 'daniyar men bilen ortaq qarashta' dégen tuyghu bar idi. Halbuki, wang lishung bolsa menggü otturidiki adem rolini oynaytti. Téximu qimmetlik bolghini, 'a k' öz qarishini qandaq téngishidin qet'iynezer daniyar uninggha nisbeten manga oxshash buruqtumluq ichide naraziliq bildürüsh emes, belki yumurluq usulda reddiye bérish yolini tallap aridiki epsiz keypiyatni yumshitalayti." dégen sözler arqiliq ipadiligen.

Tibet yazghuchisi wo'ésér xanimning seper xatirisining dawamida uning Uyghur diyari we Uyghurlar heqqidiki tesiratlirini anglaysiler.

Toluq bet