Д у қ баянатчиси: “хитай торда иғва тарқатти дәп қолға алғанларниң салаһийитини ашкарилиши керәк!”

Мухбиримиз гүлчеһрә
2013.07.23
xelqaraliq-chong-bazar.jpg 5-Июл үрүмчи вәқәсиниң 4 йиллиқи мунасивити билән көтүрүлгән қаршилиқлар бесиқтурулғандин кейин, хитай көчмәнлири хәлқаралиқ чоң базарға келип саяһәт қилмақта. 2013-Йили 5-июл, үрүмчи.
AFP

Хитайниң уйғур елидин тарқитидиған “шинҗаң сиясий қанун тори” 23-июл сәйшәнбә күни, лүкчүн вәқәси йүз берип 28-июндин башлап 15-июлғичә болған йерим ай ичидә 199 кишини торда иғва тарқатқанлиқи үчүн бир тәрәп қилип, 72 кишини рәсмий қолға алғанлиқини елан қилди.

Дуня уйғур қурултийи буниңға қарита җиддий инкас қайтурди. Қурултай баянатчиси дилшат ришит хитайни уйғурларниң учур әркинликини боғуш, райондики һәқиқий әһвални йошуруш үчүн кишиләрни қанунсиз тутқун қилиш билән әйиблиди вә хитай һөкүмитидин “иғва тарқатти” дәп қанунсиз тутқун қилғанларни қоюп беришни вә уларниң салаһийитини ашкарилашни тәләп қилди һәмдә хәлқара җәмийәтни болса уйғур елидики хәлқниң барғанчә начарлишиватқан инсан һәқлиригә, пикир вә учур әркинликигә көңүл бөлүшкә чақирди.

26-Июн лүкчүн вәқәси йүз бәргәндин кейин даириләр дәрһал районниң узун йоллуқ телефонлирини бир мәзгилгичә тақап қойди, вә җамаәт хәвпсизлики тармақлири уқтуруш чиқирип янфон, интернет тори қатарлиқ васитиләрдин пайдилинип дин тарқатқан, иғва тоқуп вә иғва тарқитип җәмийәт муқимлиқиға, дөләт бихәтәрликигә, милләтләр иттипақлиқиға зиян йәткүзидиған қилмишларни қаттиқ бир тәрәп қилидиғанлиқини җакарлиған иди. Йеқиндин буян уйғурларниң радиомизға йәткүзгән инкаслиридин, уйғур елиниң һәр дәриҗилик җамаәт хәвпсизлик тармақлириниң интернет қолланғучилири вә үндидар, ққ қатарлиқ аммиви алақә васитилирини қолланғучиларға болған контроллуқни күчәйтип ахтуруш вә тутқун қилишни давам қиливатқанлиқи мәлум.

Хитай даирилири сәйшәнбә тарқатқан хәвәрлиридә 28-июндин 15-июлғичә болған йерим ай ичидә һәр дәриҗилик җ х тармақлириниң иғва характерлик учурдин 802 ни байқап, иғва тарқатқучидин 199 ни бир тәрәп қилғанлиқи униң ичидә 72 адәмни қолға алғанлиқини көрсәткән болсиму, қолға елинғанларниң салаһийитини толуқ ашкарилимиди,хәвәрләрдә бу һәқтә җ х тармақлириниң дело анализиға асасланғанда, иғва тарқатқучиларниң көп қисмини ишсизлар вә техи қорумиға йәтмигән оттура мәктәп оқуғучилири игиләйдикән болуп, улар асасән янфон һәмдә интернетни иғва тарқитиш васитиси қилған, бәзилири иғваларни мәқсәтсизла тарқатқан болсиму, җәмийәттә бәлгилик вәһимә пәйда қилған икән. Бу хил учурлар интайин тез арида кәң даиридә тарқалған. Даириләр йәнә иғва ойдурған вә тарқатқучиларниңла әмәс, бәлки иғваларға миллий бөлгүнчиликни, дөләтни парчилашни, һөкүмәткә қарши топлинип һәрикәт қилишни, террорлуқни тәрғиб қилидиған инкасларни язғанлиқи үчүнму охшаш җазаға тартилидиғанлиқини әскәрткән.

Дуня уйғур қурултийи хитайниң уйғур елидики җ х тармақлири тарқатқан бу учурға җиддий инкас қайтурди. 23-Июл дуня уйғур қурултийи баянатчиси бу мунасивәт билән радиомизда баянат берип, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики әмәлий әһвалларни дуня җамаәтчиликидин вә райондики хәлқ өзидинму йошуруш үчүн кишиләрниң учурлардин пайдилиниш вә пикир әркинликини боғмақта дәп әйиблиди.

Дилшат ришит йәнә, дуня уйғур қурултийи хитай һөкүмитиниң “иғва тарқатти” дегән баһанидә қолға елинғанлар һәққидә тарқатқан санғиму гуман билән қарайдиғанлиқини билдүрүп “хитайдин қолға елинғанларниң һәқиқий сани, уларниң салаһийити вә милләт айримисини ашкарилашни, қанунсиз қолға алғанларни қоюп беришни җиддий тәләп қилимиз” дәп җакарлиди.

Дилшат ришит радиомизға бәргән баянатиниң ахирида йәнә, дуня җамаәтчиликигә мураҗиәт қилип, гәрчә торда иғва тарқатқанларни җазалаш вә униң алдини елиш, учқандәк тәрәққий қилиш билән тәң җәмийәт аманлиқи, кишиләрниң һәқ-һоқуқлириға риқабәт яритиватқан йеңи ахбарат учур тарқитиш суписини қанунлуқ башқуруш һөкүмәтләрниң җәмийәтни идарә қилиштики ортақ таллиши. Дунядики нурғун дөләтләр торда ева тарқитишниң үнүмлүк алдини елиш үчүн алақидар қанун-түзүмләрни түзди вә мукәммәлләштүрди, әмма хитай болса, пуқраларни сөз әркинлики ахбарат әркинликидин мәһрум қилғандин башқа, мушуниңға охшаш иғва тарқатқанларни җазалаш бәлгилимилирини йолға қоюп буни суйиистемал қилиш арқилиқ уни уйғурларни назарәт қилиш,бастуруш, өзигә қарши пикирдикиләрни тәқибләш, пуқраларниң арзу үмидлирини ипадиләш, сөз әркинлики, учурдин хусусий пайдилиниш һәқ-һоқуқлириға дәхли тәрз қилидиған васитә қиливалғанлиқиға сәл қаримаслиққа, бу җәһәттә хитайға бесим ишлитишкә чақирди.

Аңлиғучилиримизниң үрүмчидин йәткүзгән учурлириға қариғанда, үрүмчи вә башқа җайларда интернет, вә аммиви алақә васитилириниң мулазимәт сүпитидә 26-июл вәқәсидин буян зор мәсилиләр көрүнүватқан болуп, -айниң 22-күни әтигән саәт 5:30 дин башлап нурғунлиған кишиләр үндидарниң ечилмиғанлиқини инкас қилишқа башлиған, учур йезишқа вә достлуқ чәмбирикигә чиққили болмиған, бу әһвал райондила әмәс, беҗиң, шәндуң, җеҗяң, хейлуңҗяң, хенән қатарлиқ өлкә, шәһәрләрдиму көрүлгән, бу һәқтә мунасивәтлик орунлар техичә ениқлима бәрмигән.

Хитай даирилири 2009-йилидики 5-июл вәқәсидин кейин, уйғур елиниң интернет вә хәлқаралиқ телефон линийисини 10 айға қәдәр үзүп ташлиған шундақла хәлқара җәмийәтниң күчлүк тәнқидигә учриған иди. Уйғур елидә йеқинқи икки айдин буян йүз бәргән вәқәләрдин кейин, гәрчә интернет вә телефон аммиви алақиләрни илгирикидәк пүтүнләй тосувәтмигән болсиму, түрлүк бәлгилимиләр арқилиқ назарәтни күчәйтип, амминиң интернет қоллиниш даирисини йешил тосма, сүзгүч деталлири, ип адреси бойичә из қоғлаш, тор сақчиси қатарлиқлар арқилиқ интайин чәклик һалға чүшүрүп қойғандин башқа, алақә васитилиригә кашила пәйда қилиш, вақитлиқ үзүп қоюш арқилиқ абонтларниң нормал вә һәқлиқ мулазимәттин бәһримән болуш һоқуқиғиму дәхли йәткүзмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.