Кишилик һоқуқ тәшкилатлири лагерлар мәсилисидә трамп һөкүмитиниң қаттиқ җазалаш тәдбири елиши керәкликини билдүрди

Мухбиримиз әркин
2018-09-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қарамай шәһиригә селинған йиғивелиш лагери. 2018-Йили 20-авғуст.
Қарамай шәһиригә селинған йиғивелиш лагери. 2018-Йили 20-авғуст.
bitterwinter.org

«Ню-йорк вақти гезити» 10‏-сентәбир хәвәр тарқитип, трамп һөкүмити бейҗиңниң йүз миңлиған уйғур вә башқа мусулман милләтләрни йиғивелиш лагерлириға қамиғанлиқиға қарита юқири дәриҗилик бәзи хитай әмәлдарлирини вә ширкәтлирини җазалашни ойлишиватқанлиқини билдүргән.

Хәвәрдә йәнә америка һөкүмәт әмәлдарлириниң хитай бихәтәрлик органлириға вә ширкәтлиригә тәқибләш техникиси сетишни чәкләп, уни уйғурларни назарәт қилишқа ишлитишниң алдини алмақчи болуватқанлиқини илгири сүргән иди.

«Ню-йорк вақти» гезити бу президент трамп һөкүмитиниң хитайни кишилик һоқуққа хилаплиқ қилиши сәвәблик тунҗи қетим иқтисади җәһәттин җазалиши болуп қалидиғанлиқини билдүргән. «Ню-йорк вақти гезити» ниң илгири сүрүшичә, хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини қандақ җазалаш мәсилиси ақсарай, америка малийә министирлиқи вә ташқи ишлар министирлиқида нәччә айдин бери муназирә қилинип кәлгән болсиму, лекин бу муназирә икки һәптә аввал җиддийәт қазанған.

Америка авам вә кеңәш палаталириниң 17 нәпәр әзаси йеқинда ташқи ишлар министири помпео билән малийә министири мнучинға мәктуп йезип, уйғурларни бастурушқа иштирак қиливатқан хитай әмәлдарлирини җазалашни тәләп қилған иди. Трамп һөкүмитиниң бәзи хитай әмәлдарлирини җазалашни ойлишиватқанлиқи һәққидики хәвәр сәйшәнбә күни америка хәлқара диний әркинлик комитети вә кишилик һоқуқ тәшкилатларниң инкасини қозғиди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң тәтқиқат вә сиясәт ишлири муавин директори тина муфарт зияритимизни қобул қилип, трамп һөкүмитини җазалаш тәдбирлирини қоллинишқа күчлүк риғбәтләндүридиғанлиқини билдүрди.

Тина муфарт мундақ дәйду: «хәлқара диний әркинлик комитети трамп һөкүмитиниң хитайда вә дуняниң башқа җайлирида диний әркинлик һәм кишилик һоқуқни еғир дәриҗидә хорлаватқанларға қарши қолидики барлиқ васитиләрни ишқа селишини күчлүк рәвиштә қоллайду. Биз мәйли у йәршари магнитиский қануни болсун яки йәршари диний әркинлик қануни болсун яки диний әркинликни хорлиғучиларни нишан қилған башқа васитиләрни ишқа селишни қоллаймиз. Биз америка һөкүмитини барлиқ имканийәтләрни ишқа селип, бу кишиләрни җавабкарлиққа тартишқа риғбәтләндүримиз.»

Нөвәттә муһаҗирәттики уйғурлар көңүл бөлүватқан һалқилиқ мәсилә, әгәр америка һөкүмити һәқиқәтән хитай әмәлдарлирини җазалиса, униң көлими, четилиш даириси вә еғирлиқ дәриҗиси қанчилик болиду, дегән мәсилидур. Америка дөләт мәҗлисиниң 17 нәпәр әзаси йеқинда ташқи ишлар министири майк помпео вә малийә министири мнучинға язған мәктупида, чен чүәнго, ху лйәнхе, соң җинроң, җүхәйлун, шөһрәт закир қатарлиқ 8 нәпәр хитай әмәлдариниң исми тилға елинған иди.

Тина муфарт ханимниң қаришичә, америка һөкүмити мәйли у шәхс болсун, мәйли һөкүмәт оргини болсун яки хусусий ширкәт болсун ким кишилик һоқуқ вә диний әркинликни дәпсәндә қилған болса шуни җазалиши керәк.
Тина муфард: «мәйли у шәхс болсун, мәйли орган яки ширкәт болсун униңға ембарго қоюшниң өткили наһайити юқири болуп, бу өткәлдин өтүши керәк. Буниң америка һөкүмити барлиқ дәлилләрни вә учурларни бир йәргә топлап хуласә чиқириду. Ембарго қоюш үчүн һәммә нәрсә қануни шәртләргә лайиқ болуши керәк. Бирақ биз хитайда мәйли у һөкүмәт әмәлдари болсун, партийә кадири болсун яки хусусий карханилардики кишиләр болсун вә яки һөкүмәт тармақлири болсун диний әркинликни хорлашқа шинҗаңдила әмәс, пүтүн мәмликәт миқясида наһайити нурғун кишиниң иштирак қилғанлиқини билимиз. Нишанға елинидиған бу хил шәхс вә органларни санап түгәткили болмайду» деди.

Америкидики хитай өктичи тәшкилати ‏-«хитай пуқралар күчи»ниң рәһбири яң җйәнли чаршәнбә күни зияритимизни қобул қилип, трамп һөкүмитиниң хитай әмәлдарлирини җазалиши «қилишқа тегишлик зөрүр иш» икәнликини илгири сүрди. Униң қаришичә, әгәр америка һөкүмити буниңға тәдбир қолланмиса, бу «пүткүл дуня мәдәнийитини чекинишкә елип баридикән.

У мундақ дәйду: «қандақ десә десун, хитай билән болған алақидә әгәр у бир милләтниң 10% дин артуқини йиғивелиш лагериға қамиған болса, бундақ ишни мәдәний дуня қобул қилмайду. Болупму америкидәк бир әркин дуняниң йетәкчиси, демократик вә қудрәтлик бир дөләт хитай билән болған алақисидә бундақ бир қилмишқа көз юмса, пүткүл дуняниң, пүткүл инсанийәтниң мәдәнийәт сәвийәси арқиға чекинип кетиду. Шуңа биз америка һөкүмитиниң тәдбир қоллиниш нийити кәлгәнликидин наһайити хош болдуқ.»

Яң җйәнлиниң илгири сүрүшичә, америкиниң җазалаш тәдбири наһайити конкрет болуши вә уйғурларниң хорлаватқан юқири һәм оттура дәриҗилик әмәлдарлар тизимликкә киргүзүлүши керәк. У шундақ қилғанда ембаргониң тәһдит селиш күчи наһайити үнүмлүк болидиғанлиқини билдүрди.

Яң җйәнли мундақ дәйду: «уйғурларға бузғунчилиқ қиливатқан юқири вә оттура дәриҗилик әмәлдарлар ембарго тизимликигә киргүзүлүши керәк. Әгәр улар тизимликкә киргүзүлсә, бу кишиләрниң америкиға келиши мумкин болмайду, чен чүәнгодәк бир сиясий бюро әзасиниң америкиға келишидә чоқум бир муддиаси болиду. Чүнки, у техиму өсүшни арзу қилиду. Әгәр у америкиға келәлмисә, униң давамлиқ юқири өсүп дөләт рәһбири болуши мумкин әмәс. Бу униң муддиасини әмәлгә ашурушиға зәрбә болиду. Униңдин сирт төвән дәриҗилик башқа әмәлдарларниң америкиға келиштә чоқум бир муддиаси бар. Болупму юқири өсүшни ойлайдиған әмәлдарларниң. Әгәр америкиға келишни ойлимиған тәқдирдиму, лекин хитайдики мутләқ көп қисим әмәлдарларниң америкида я уруқ-туғқан пәрзәнтлири яшайду я мал мүлки бар. яки пәрзәнтлирини америкиға әвәтишни ойлишиватқанлар. Әгәр бу кишиләр тизимликкә киргүзүлсә, уларға биваситә ундақ тәсир қилиду.»

Америка һөкүмитиниң кимләрни җазалайдиғанлиқи мәлум әмәс. Америка хәлқара диний әркинлик комитетидики тина муфартниң билдүрүшичә, кимләрни җазалашни малийә министирлиқи бекитидикән. У:«америка һөкүмитиниң қолида бир йүрүш ембарго түрлири вә ембарго васитилири бар. Бизниң нишанимизда көпрәк чәтәл һөкүмәт әмәлдарлири, чәтәл һөкүмәт органлиридики шәхсләр бар. Лекин бәзидә бир қисим хусусий карханиларниң һөкүмәт билән алақиси барлиқини билимиз. Әмма кимләрни тизимликкә елиш малийә министирлиқиниң қандақ өлчәм қойидиғанлиқиға бағлиқ. У хусусий ширкәтләргә ембарго қоюш- қоймаслиқни бәлгиләйду» деди.

«Ню-йорк вақти»гезитиниң хәвиридә қәйт қилинишичә, америка һөкүмәт әмәлдарлири бирма һәрбий даирилири роһинга мусулманлириға кәң көләмлик қирғин қилған, басқунчилиқ қилған, өй маканлирини ташлап қечишқа мәҗбурлиған мәзгилдә уйғур вә хитайдики башқа мусулманлар мәсилисигә дуч кәлгән. Бирма һәрбий даирилири 2017‏-йили 8‏-айдин бери 700 миң роһингалиқ мусулманни бенгалға қечип берип, еғир шараитларда яшашқа мәҗбурлиған иди. «Ню-йорктики йорк вақти» гезитиниң хәвиридә, исмини ашкарилашни халимайдиған вәзийәттин хәвәрдар бәзи кишиләрниң сөзи нәқил кәлтүрүлүп, «бәзи америка әмәлдарлири хитай һөкүмитиниң һәрикитини бирмида йүз бәргән ирқий қирғинчилиқниң йәнә бир хил шәкли, дәп қарайдиғанлиқи»ни илгири сүрүлгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт