Türkiye metbu'atlirida Uyghurlarning éghir weziyiti tonushturuldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-11-09
Share
musulmanlargha-xitay-iskenjisi.jpg "Yéngi a'it géziti" de élan qilin'ghan "Musulmanlargha xitay iskenjisi" namliq maqale.
RFA

Türkiyediki eng chong gézitlerdin biri bolghan "Yéngi a'it géziti" de "Musulmanlargha xitay iskenjisi" namliq maqale, "Millet géziti" de "Zindanlarni bösüp chiqqan nur" namliq obzor élan qilindi.

Ömer faruq shahin aptorluqidiki mezkur maqale 5-noyabir küni "Yéngi a'it géziti" de élan qilin'ghan bolup, aptor maqalini mundaq bashlaydu: "Ötmüshtin bügün'giche xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan zulum we bésimning chéki yoq bolup keldi. Xitay kommunist hakimiyiti 1949-yili sherqiy türkistanni idare qilghandin buyan, sherqiy türkistanda be'eyni 'saqchi döliti' ge xas siyaset yürgüzüp keldi. Xitay da'iriliri Uyghurlarni 24 sa'et közitip we nazaret astigha élip, Uyghurlarning kündilik turmushini dozaxqa aylandurmaqta. . ."

Maqalining "Xitay Uyghurlarni heptide 7 kün, 24 sa'ettin közetmekte" serlewhilik kichik mawzusida, 'saqchi döliti' ning qattiq bésimi astida kündilik ibadetlirini dawamlashturalmaywatqan Uyghurlarning nöwettiki qiyin ehwali shundaqla da'irilerning her mehellige ornatqan közitish apparatliri arqiliq Uyghurlarning kündilik turmushini teqib astigha alghanliqi bayan qilin'ghan. Shuning bilen birge yene yerlik ahalilerning bir mehellidin yene bir mehellige bérishta tekshürüsh ponkitliridin ötüshke mejbur boluwatqanliqi hetta yerlik Uyghurlarning öz mehellisidin bashqa jaylargha köchüshke mejburliniwatqanliqi ilgiri sürülgen.

7-Noyabir küni "Millet géziti" de obzorchi fatma tunjar xanimning "Zindanlarni bösüp chiqqan nur" mawzuluq obzori élan qilindi. Obzorda 1990-yillarning bashlirida kichik balilargha "Qur'an ögetting" dégen jinayet bilen eyiblinip, 20 nechche yildin béri xitay türmiside yétiwatqan abdusemet qari hajimning hayati bayan qilin'ghan.

Fatma tunjar xanim obzorining béshida mustebit ellerdiki dewa ademlirining teqdirining her da'im qarangghu zindanlar bolidighanliqini, emma dewa insanliri chachqan nurning insanlargha ümid béghishlaydighanliqini alahide tekitligen. U maqaliside mundaq dep yazidu: "90 Yashliq ema bir alim xitay zindanlirida mujadile qilmaqta. Uning jinayiti sherqiy türkistan xelqining kimliklirini saqlap qélishi üchün ularni oyghitishqa chaqirishtin ibaret, xalas. Toghra ishning bedilimu éghir bolidu. Abdusemet qari yashinip qalghan we késelge giriptar bolghanliqigha qarimay, éghir bedel tölewatqan bir alimdur. Dewa ademlirining teqdiri da'im qarangghu zindanlarda bolidu. Qarangghu chüshkenséri shamning yoruqi téximu ulghiyidu we bir kün bu nur pütün dunyani yorutidu, kishilerge ümid béghishlaydu."

Melum bolushiche, abdusemet qari hajimgha xitay 1990-yillirining bashlirida Uyghur balilargha "Qur'ani kerim we diniy melumatlarni ögetting" dep eyiblep, 20 yil qamaq jazasi bergen. Fatma tunjar xanim obzorini mundaq axirlashturidu: "Abdusemet qari hajim bu yil 90 yashta, éghir késel. Uning közliri körmeydiken. Emma u köngül közi bilen heqiqetni köridighan we insanlargha erkinlik körüshining nurini chéchiwatqan bir alim. Epsuski, biz uninggha qiliniwatqan heqisizliklerge yéterlik derijide naraziliq bildürelmeywatimiz."

Yéqinqi yillardin béri türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetler yenimu yéqinlashmaqta. Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu bu yil 8-ayning 3-küni xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen uchrashqanda muxbirlargha bayanat bérip, türkiyede xitaygha qarshi pa'aliyetlerge, jümlidin xitaygha qarshi yézilghan herqandaq axbarat xewerlirige ruxset qilmaydighanliqini tekitlidi. Bu türkiyediki Uyghurlarni qattiq endishige salghan idi.

Ötken hepte türkiye dölet téléwiziyesi t r t ning in'glizche qanilida Uyghurlargha élip bériwatqan diniy bésim we misirdiki Uyghur oqughuchilar duchar bolghan tragédiyeler tonushturuldi. Istanbuldiki sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetulla oghuzxan ependi, türk axbarat wasitiliride Uyghurlar toghrisidiki xewerlerning künsayin köpiyishi, türk xelqining sherqiy türkistan dewasini yéqindin közitiwatqanliqi we köngül bölüwatqanliqining bir ipadisi, dédi.

Enqerediki hajetepe uniwérsitétining tarix oqutquchisi, istratégiye mutexessisi, doktor erkin ekrem ependi, hökümetning bir tereptin ézilgen musulmanlarni qollaymiz dése, yene bir tereptin Uyghurlarning tor betlirini taqap, bezi pa'aliyetchilerni teqib astigha alghanliqini, bundaq halet dawam qilsa türkiye hökümitining Uyghur siyasitide bezi mesililerning peyda bolidighanliqini ilgiri sürdi.

Qahramanmarashtiki sütchü imam uniwérsitéti diniy ilimler oqutquchisi, doktor alimjan boghda ependi, gerche türkiye hökümiti xitay bilen yéqinlashqan teqdirdimu, emma türk xelqining Uyghurlargha bolghan qérindashlarche héssiyatining özgermeydighanliqini tekitlidi.

Alimjan boghda ependi yene türkiyediki sherqiy türkistan dewasi we uning teqdirining Uyghurlarning qolida ikenlikini, türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri Uyghur dewasigha semimiy we izchil rewishte ige chiqalisila, bu dewaning dawamliq küchiyidighanliqini ilgiri sürdi.

Türkiyediki yene bir qisim mutexessisler aldimizdiki yillarda Uyghur mesilisining türk axbarat wasitiliride téximu köp küntertipke kélidighanliqini ilgiri sürmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.