Түркийәдин йеқинда үрүмчигә қайтқан йәнә бир уйғур оқуғучи ғайиб

Мухбиримиз гүлчеһрә
2018.02.05
Turghunjan-yusup-01.jpg Түркийәдин йеқинда үрүмчигә қайтип барғинида даириләр тәрипидин тутуп кетилгән уйғур оқуғучи турғунҗан йүсүп.
RFA/Gulchehre

Түркийәниң анталийә шәһиридики ақ деңиз университетиниң 2017-йиллиқ оқуғучиси, 20 яшлардики турғунҗан йүсүп бир қанчә ай илгири дадиси вә акиси хитай даирилири тәрипидин гөрүгә елинғанлиқи сәвәбидин оқушини ташлап, үрүмчигә қайтишқа тәвәккүл қилған. 19-январ күни савақдашлириниң нәсиһәтлиригә кирмәй өйигә қайтқан турғунҗан, бир һәптидин кейин даириләр тәрипидин тутуп кетилгәнликигә аит учурлар оттуриға чиққан. Униң һазир нәдә икәнлики һәққидә ениқ мәлумат йоқ икән.

Хитай һөкүмити бир мәзгил уйғурларға паспорт ишләшни бир қәдәр қолайлаштурған йеқинқи йилларда чәтәлләргә чиққан уйғурларниң, хели көп бир қисминиң түркийәгә оқуш вә сода яки саяһәт үчүн кәлгәнлики мәлум иди. Һалбуки бултур 3-айдин башлап хитай даирилири түркийәни нишанлиқ тәкшүрүлидиған 27 дөләт қара тизимликигә киргүзгәндин кейин, түркийәгә келип-кәткәнләрниң бирдәк тәқиб нишаниға айланғанлиқи мәлум. Нөвәттә давам қиливатқан “йепиқ тәрбийиләш мәркәз” лиригә, һәтта бәзиләрниң пәрзәнтлири яки қериндашлири түркийәдә болғанлиқи сәвәбликму елип кетиливатқанлиқи һәққидиму учур вә инкаслар көпәймәктә. 

Түркийәниң анталийә шәһиридики ақ деңиз университетида оқуватқан турғунҗан йүсүпниң, үрүмчи тәңритағ районида олтурушлуқ дадиси вә акисиму 7 ай бурун, даириләр тәрипидин аилисидин тутуп кетилгән болуп, шуниңдин буян иқтисадий мәнбәси үзүлгән турғунҗан турмушта иқтисадтин қийналған. У, аилисидә һеч бир әркәк қалмиғанлиқини аңлиғандин кейин, беқимсиз қалған ана вә қиз қериндашлириға игә чиқишни ойлап, ахири бу йил 19-январ күни истанбулдин үрүмчигә қайтқан. 

Өзини турғунҗанниң түркийәдики дости дәп тонуштурған бир қиз оқуғучиниң баян қилишиға қариғанда, турғунҗанни өзи вә башқа достлириму, бундақ бир еғир вәзийәттә үрүмчигә қайтиштин тосуп қелишқа тиришқан болсиму, бирақ у уларниң нәсиһитини рәт қилип қайтқан. Әмма қайта униңдин учур кәлмигән. Бу қиз оқуғучи униң үрүмчидики тонуш-билишлиридин сүрүштә қилип билишичә, гәрчә турғунҗан өйигә сақ-саламәт йәткән болсиму, бир һәптидин кейин йәни 27-январ мәһәллә сақчилири тәрипидин елип кетилгән. Униң анисиму турғунҗанниң вә униң униң дадиси билән акисиниң қәйәрдә икәнликидин хәвәр алалмиған икән.

Бу қиз оқуғучи йәнә, турғунҗанниң дадиси “түркийәдә уйғурларға арилашма” дәп тапилиғанлиқи үчүн әзәлдин уйғурларға арилашмай, паалийәтләргә қатнашмай өзини уйғурлардин қачуруп кәлгәнликини, гәрчә дәрстин сирт боксийорлуқ қилип чениқип йүрсиму, әмма роһий җәһәттин йәнила аҗиз икәнликини билдүрүп, өзиниң “аилиси билән алақиси вә кирими үзүлүп қалған турғунҗан, бесимларға бәрдашлиқ берәлмиди” дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Турғунҗан үрүмчигә қайтишниң алдида өзиниң, түркийәдә оқуватқанлиқини испатлайдиған, барлиқ қанунлуқ рәсмийәтлирини хитайчиға тәрҗимә қилдуруп вә хитай консулханисиниң тамғилирини қойдуруп елип, толуқ тәйярлиқ билән қайтқанлиқи билдүрүлмәктә. 

Турғунҗан бултур 12-айда мунасивәтлик бу материялларни түркийәдики бир тәрҗимә ширкитигә тәрҗимә қилдурған болуп, радийомизни турғунҗанниң шу ширкәттә қалдурған материял архиплири билән тәминлигән бир уйғурниң ейтишичә, гәрчә у турғунҗанни тонумисиму, униң бу материялларни үрүмчигә қайтқандин кейин керәк болиду дәп тәрҗимә қилдуруватқанлиқини сорап билгәндин кейин, уни қайтип кәтмәсликкә үндигән икән. 

Биз турғунҗанниң үрүмчидики әмәлий әһвалини, йәни әгәрдә у сақчи даирилири тәрипидин тутуп кетилгән болса, йиғивелиш орни яки йепиқ тәрбийиләш мәркәзлириниң биригә қамалған яки башқа җайларда тутуп турулуватқанлиқини дәлилләш үчүн телефон арқилиқ мунасивәтлик даириләрдин учур елишқа тиришқан болсақму, лекин һазирчә нәтиҗигә еришәлмидуқ. 

Турғунҗанниң материяллирида көрситилишичә, у 1998-йили 25-феврал үрүмчидә туғулған. 2014-Йили 11-айда хитай паспорти беҗиргән икән.

Турғунҗанниң нөвәттикидәк вәзийәттә уйғур дияриға қайтишиға, мәйли қандақла бир сәвәб мәҗбур қилған болмисун, у өзиниң ақивитиниң қандақ болидиғанлиқини қияс қилған вә тәйярлиқ көргәнлики пәрәз қилинмақта. Чүнки, у өзиниң түркийәдә уйғурлар билән арилашмай, пәқәт оқуш биләнла болғанлиқидин бу ишәнчигә кәлгән болуши еһтималлиққа йеқин икән.

Уни билидиғанларниң әскәртишичә, турғунҗан гәрчә уйғурлар һазир учраватқан вәзийәттин хәвәрдар болсиму, лекин дадиси вә акиси өзи сәвәблик тутуп кетилди дегән виҗдан азаби вә аилә аяли аниси һәм сиңиллириниң тәс күндә қалғанлиқи уни қайтип кетишкә қистиған болуши мумкин икән.

Охшимиған дөләтләрдә туруватқан уйғурларниң инкаслириға қариғанда, даириләр давамлиқ түрдә чәтәлләрдики бир қисим уйғурларни уларниң аилә-тавабатлирини тутуп туруш, җазалаш, телефон қилиш қатарлиқ түрлүк бесим вә тәһдит селишлар арқилиқ қайтип келишкә мәҗбурлимақта.

Йеқинқи күнләрдә турғунҗанниң чәтәлләрдики савақдашлири вә достлири турғунҗан һәққидә өзлири билгәнлирини, униң сүрәт һәм материяллирини йәткүзди һәмдә униң ақивитидин әндишә қиливатқанлиқини билдүрүш билән биргә йәнила түрлүк бесим вә тәһдитләр сәвәблик оқушлирини ташлап өйгә қайтишни ойлишиватқан яки иккилиниватқан уйғур оқуғучиларни, турғунҗандин ибрәт елишни тәвсийә қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.