Муһаҗирәттики уйғурлар васитилик вә биваситә һалда хитай сақчиларниң тәһдитлиригә учримақта

Мухбиримиз меһрибан
2018.03.12
bronewik-saqchi-heybiy-qeshqer.jpg Броневик билән коча чарлаватқан хитай қораллиқ алаһидә сақчилири. 2017-Йили 5-ноябир, қәшқәр.
AP

Радиомиз игилигән әһваллардин мәлум болушичә, йеқиндин буян чәтәлләрдә муһаҗирәттә туруватқан уйғурларниң уйғур дияридики туғқанлириниң, хитай сақчилириниң аварә қилиши вә тәһдитигә учраш әһвали йәнә көпәйгән.

Өз кимликини ашкарилимаслиқ шәрти билән зияритимизни қобул қилған уйғурларниң билдүрүшичә, хитай сақчилири уларниң уруқ-туғқанлири арқилиқ уларниң алақә учурлириға еришкәндин кейин, бу уйғурларға биваситә телефон қилип, улардин өзи туруватқан дөләтләрдики паалийәтлиридин мәлумат бериш һәтта өзи билидиған уйғур паалийәтчилириниң учурлирини беришини тәләп қилған.

Илгирики йилларда хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики уйғур сиясий паалийәтчилириниң уйғур дияридики ата-ана, уруқ туғқанлириға бесим қилип, уйғур сиясий актиплириниң хитай һөкүмитигә қарши паалийәтлирини тосушқа урунғанлиқи һәққидики хәвәрләр радийомиз қатарлиқ хәлқара таратқуларда көпләп берилгән иди.

Радийомиз игилигән әһваллардин мәлум болушичә, йеқинқи икки йилдин буян, хитай даирилири уйғур тәшкилатлири билән алақидә болмайдиған уйғурларниңму, уйғур дияридики уруқ-туғқанлирини тәқиб астиға елиш, улар арқилиқ, чәтәлләрдики уйғурларниң учур-алақилирини ениқлап, һәрқайси дөләтләрдә яшаватқан уйғурларни хитай һөкүмитиниң тәшвиқатини қилиш, һәтта өзлири үчүн ишләшкә мәҗбурлаш қилмишлири барғанчә көпәйгән.

Америкидин радийомиз зияритини қобул қилған бир уйғурниң билдүрүшичә, хитай сақчилири бултур, йәни 2017- йил 4-айниң ахирлири униң юртида қалған уруқ-туғқанлири арқилиқ униң телефон номури вә үндидар, ватсап қатарлиқ алақә учурлирини тәләп қилған.

Өз кимликини ашкарилимаслиқ шәрти билән радийомиз зияритини қобул қилған бу уйғурниң билдүрүшичә, у юртта қалған уруқ-туғқанлириға хәвп йетиштин әнсиригәнлики үчүн, өзи билән алақиләшмәкчи болған хитай сақчисини мәҗбурий һалда өзиниң үндидар вә ватсап учур топиға қошқан.

Униң билдүрүшичә, йерим кечидин кейин униңға телефон қилишни адәт қиливалған бу хитай сақчиси дәсләпки күнләрдә униңдин америкида күндилик турмушни қандақ қамдаватқанлиқи вә қандақ қийинчилиқлири барлиқини сориған. У йәнә униңға әгәр юртиға қайтип уруқ-туғқанлирини йоқлимақчи болса, қарши алидиғанлиқини, болупму өзиниң сақчилиқ салаһийитидин пайдилинип, униң хитайға виза елишиға ярдәмдә болидиғанлиқини билдүргән. Әмма вақит узарғансери бу хитай сақчиси униңдин америкида яшаватқан дуня уйғур қурултийиниң рәиси рабийә қадир ханим қатарлиқ уйғур сиясий паалийәтчилириниң әһвалини өзлиригә қәрәллик доклат қилишни тәләп қилип, әгәр уларни учур билән тәминлисә, униң америкидики банка һесабиға пул салидиғанлиқини билдүрүп, уни өзлири үчүн ишләп беришкә тәвсийә қилған.

Униң радийомизға билдүрүшичә, хитай сақчиси билән мәҗбурий учур алақиси орнатқан бир ай ичидә, һәр қетимқи сөһбәттин кейин, у еғир роһи бесим ичидә қалған. Өз виҗданиға йүз келәлмәйдиған иш қилип қоюштин қаттиқ әнсиригән бу уйғур юртта қалған уруқ-туғқанлириға уларни аллаға тапшурғанлиқини ейтип, хитайдики уруқ-туғқанлири билән болған барлиқ алақә-учурлирини пүтүнләй үзүветишкә мәҗбур болған һәм 10 айдин буян юртидики уруқ-туғқанлири билән һечқандақ алақидә болмиған.

Зияритимиз ахирида у йәнә өзи баян қилған әһвалларни әркин асия радиосида беришкә қошулидиғанлиқини билдүрүп, америкидики бирқанчә достлиридинму уларниң өзигә охшаш әһвалларға йолуққанлиқини әскәртти.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәнди бу хил әһваллардин хәвәрдар икәнликини билдүрүп, йеқиндин буян өзиниң америкида туруватқан уйғурларниң бирнәччисидин уларниң хитай сақчилириниң тәһдитигә учраватқанлиқи һәққидики әрзини тапшурувалғанлиқини вә уларға америкиниң қануниға тайинип, өзлирини қоғдаш һәққидә мувапиқ тәклип пикирләрдә болғанлиқини билдүрди.

Радийомиз игилигән әһваллардин, нөвәттә пәқәт америкила әмәс бәлки явропа дөләтлири вә уйғурлар нисбәтән көпрәк йәрлишиватқан түркийә қатарлиқ дөләтлиридиму уйғурларниң хитай сақчилириниң васитилик вә васитисиз тәһдитлиригә учраш әһвали барғанчә еғирлашқан.

Түркийәдики уйғур паалийәтчилиридин, илгири истанбулдики уйғур вәхпидә узун йил хизмәт қилған һамутхан көктүрүк әпәндиму радийомиз зияритини қобул қилип, хитай сақчи тәрәпниң нөвәттә түркийәдики уйғурларға қаратқан бесимни күчәйтиватқанлиқини билдүрди.

Һамутхан әпәндиниң билдүрүшичә, у илгири вәхпидә ишләватқан мәзгилидә хитай бихәтәрлик тармақлири түркийәдики бир қисим уйғурларни сетивелиш арқилиқ, улардин түркийәдики уйғур тәшкилатлири вә паалийәтчилириниң әһвалини игиләшкә урунуп кәлгән болса, йеқинқи йиллардин башлап түркийәдә олтурақлишип қалған уйғурларға биваситә тәһдит селиш дәриҗисигә йәткән.

Һамутхан әпәнди йәнә хитай даирилириниң бу хил тәһдит вә бесимлириниң түркийәдики уйғур тәшкилатлириниң хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан тәқибләш сияситигә қарши паалийәтлиригә мәлум дәриҗидә зиянлиқ тәсирләрни көрситиватқанлиқини тәкитлиди. У, нөвәттә уйғурлар нисбәтән көп олтурақлашқан истанбул шәһиридә өткүзүлгән хитайға қарши наразилиқ намайиши вә башқа паалийәтләргә қатнишидиған уйғурларниң бу җайда әмәлий яшаватқан уйғурлар саниға нисбәтән ейтқанда йәнила хелила аз болушиға, уларда вәтинидики уруқ-туғқанлириниң бихәтәрликидин әнсирәш туйғусиниң күчийиши, хитай сақчилириниң уларға қаратқан биваситә тәһдит вә бесимлири сәвәб болуватқанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.