2016-Йили уйғурлар һаятида йүз бәргән вәқәләр (3)

Мухбиримиз меһрибан
2017.01.02
chen-quanguo-chen-chuengo-3.jpg Уйғур елиға тәйинлигән йеңи партком секретари чен чүәнго йиғинда сөздә.
weibo

2016-Йилниң ахирқи айлирида һәрқайси дөләт һөкүмәтлири, хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә таратқулар 2016-йилда йүз бәргән зор вәқәләр һәққидә хуласә, баянатларни елан қилмақта. Чәтәлләрдә муһаҗирәттә яшаватқан уйғур паалийәтчилириму зияритимизни қобул қилип, 2016-йили хәлқара таратқуларда сөз темиси болған уйғурларға даир вәқәләрни тилға елип, 2016-йилниң уйғурлар һаятида унтулмас хатириләрни қалдуруп кәткәнликини билдүрди.

Хәлқара таратқулар вә радийомизда ашкариланған учурлардин мәлум болушичә, 2016-йили уйғурлар диярида 2009-йилдин буян учур алақиси қаттиқ контрол қилинған вә бастурулған бир йил болған. Тутқун қилинғучиларниң зор көп қисми “диний радикаллиқ, миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш, террорлуқ учурлирини тарқитиш, дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш, бөлгүнчилик” қатарлиқ аталмиш җинайәтләр артилип тутқун қилинған вә еғир җазаларға һөкүм қилинған.

Уйғур аптоном районлуқ тор учурлирини башқуруш ишханиси 2016-йил 1-айда уйғурларниң www.muzika.com Билән www.653130 Қатарлиқ икки музика торини “милләтләр иттипақлиқи” ға зиянлиқ нәрсиләрни тарқатқан, дәп тақиғанлиқини елан қилди. “тәңритағ тори” ниң 2016-йили 1-айниң 22-күнидики хәвиридә ашкарилишичә, даириләр тор пайлақчилириниң инкас қилиши арқисида, мәзкур тор бекәтлирини “милләтләр иттипақлиқи” ға зиянлиқ нәрсиләрни тарқатқанлиқини байқиған вә тақаш буйруқини чиқарған. Уйғур аптоном районлуқ тор учурлирини башқуруш ишханиси баянатида, бу икки торниң “тор бихәтәрликини қоғдаш низами” билән “тор мулазимәт башқуруш низами” ға хилаплиқ қилғанлиқини илгири сүргән.

Түркийәдә муһаҗирәттә яшаватқан уйғур зиялийлиридин ана тил тәшәббусчиси абдувәли аюп әпәнди өз қаришини баян қилип, 2016-йили уйғурчә тор бекәтлиридә елан қилинған язмилири вә тәшәббуслири сәвәблик тутқун қилинған уйғур зиялийлири әң көп, тор язарлири вә уйғур тилидики тор бәтлиригә қаритилған қаритилған зәрбә бериш һәрикитиниң әң еғир болған бир йил икәнликини билдүрди.

Абдувәли аюп әпәндиниң билдүрүшичә, 2016-йили интернет торида елан қилинған язмилири сәвәблик тутқун қилинған уйғур зиялийлиридин “мисраним” ториниң саһиби абабәкри мухтәр, “мисраним” ториниң корладики тор бәт башқурғучиси турсунҗан мәмәт маршал, “бағдаш” ториниң саһиби әкбәрҗан әсәд, даңлиқ тор язғучи өмәрҗан һәсән бозқир қатарлиқлардин башқа йәнә, тунияз, ялқун рози, абдуразақ, алимҗан қатарлиқларниң тутқун қилинишидиму уларниң уйғур тор бекәтлиридә елан қилған язмилири вә тәшәббуслири сәвәб болған.

2016-Йили 10-ай мәзгилидә,үрүмчидә “һалал чошқа йеғи” мәһсулатини торда ашкарилиған 18 вә 19 яшлардики икки уйғур яш қолға елинғанлиқи ашкариланди. Уйғур тәшкилатлириниң билдүрүшичә, бу икки нәпәр уйғур яш хитай завутлириниң еланидики “һалал чошқа йеғи” мәһсулатини торға чиқирип ашкарилиғанлиқи үчүн даириләр тәрипидин “милләтләр иттипақлиқиға зиянлиқ учурлар”ни тарқатқан дегән гунаһ артилип, қолға елинған.

2016-Йили уйғурларниң хитай өлкә, шәһәрлиридә кәмситилиш вә тәқиб қилинишқа учраватқанлиқи һәққидики хәвәрләрниң көпийиши хәлқара таратқуларниң диққитини қозғиди.

2016-Йили язда хебей өлкисидики путбол кулубиға қобул қилинған тоққуз нәпәр уйғур өсмүр путболчи 9-айда чиңшүй шәһиригә йетип кәлгәндә, шу йәрдики хитай хәвпсизлик тармақлири “дөләт бихәтәрлики вә террорлуқниң алдини елиш” дегәндәк баһаниләрни көрситип, уларниң мәзкур җайда нормал дәрс башлишиға тосқунлуқ қилған. 10-Айда игилигән әһваллардин бу балилардин 4 нәпириниң юртлириға қайтип кәткәнлики мәлум болди.

Мәзкур вәқә радийомиз арқилиқ ашкариланғандин кейин, көплигән хәлқара таратқуларда хәвәр қилинип, кишилик һоқуқ тәшкилатлири тәрипидин қаттиқ әйибләшкә учриди.

Йеңи әмәлдар чен чүәнго 2016-йили 8-айниң ахири вәзипигә олтурғандин кейинки 4 ай ичидә у елан қилған бир қатар радикал бәлгилимиләр вә бастуруш сиясити җиддий инкас қозғиди. Чен чүәнго районда контроллуқини йәниму күчәйтидиған тәдбирләрни оттуриға қойди вә әмәлий иҗра қилишни күчәйтти.

2016-Йили 1-өктәбирдин башлап уйғурлар диярида “муқимлиқни қоғдаш” дегән намда телефон вә учур-алақә торлирини кимлик кинишкиси бойичә тизимлаш йолға қоюлди. Хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи 7-ноябир күни йәнә “тор бихәтәрлики қануни” ни мақуллиди. Даириләрниң 2016-йил ахиридин башлап тор бихәтәрлики намида елан қилип, йолға қоюватқан бир қатар қаттиқ контроллуқ тәдбирлири уйғур дияридики үндидар қатарлиқ алақә әплирини қоллиниватқан уйғурларда вәһимә пәйда қилғанлиқи мәлум.

2016-Йили 10-айниң 10-күни уйғур ели даирилири районда 2006‏-йилдин буян иҗра қилиниватқан “диний ишларни башқуруш низами” ға өзгәртиш киргүзгәнликини елан қилди.

Мәзкур бәлгилимидә, ата-аниларниң 18 яштин төвән болған балилар вә өсмүрләргә һәрқандақ усул вә һәрқандақ шәкилдә диний тәрбийә беришкә болмайдиғанлиқи, хилаплиқ қилғучиларниң қанун бойичә җазалинидиғанлиқи билдүрүлгән. Даириләр мәзкур йеңи бәлгилиминиң уйғур диярида 1-ноябирдин башлап күчкә игә қилинидиғанлиқини билдүрди.

Чен чүәнго 2016-йили 9-айдин кейин йәнә, уйғур елида диний паалийәтләрни контрол қилишниң йеңи чарә-тәдбирлирини йолға қойған. Йеңи бәлгилимидә йәрлик аһалиләр нәзир-чирағ, никаһ, сүннәт той, хәтмә-қуран, мәвлүт қатарлиқ диний түс алған паалийәтләрни өткүзмәкчи болса, алди билән йәрлик даириләргә мәлум қилип, уларниң рухситини елиши тәләп қилинған.

Йеңи әмәлдар чен чүәнго вәзипигә олтурғандин кейин 9-айдин башлап, уйғур елида “қошмақ туғқан болуш” һәрикитини қозғиди. Мәзкур һәрикәт һәққидики тәшәббуста һәр бир хитай кадир аилисиниң бирдин уйғур туғқини болуш, һәр бир уйғур кадир аилисиниң бирдин хитай туғқини болуши тәшәббус қилинған.

2016-Йили чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлиридин дуня уйғур қурултийидин башқа йәнә, һәрқайси дөләтләрдики уйғурлар тәрипидин қурулған сиясий вә илмий тәшкилатларниңму паалийәтлири күчәйди. Уйғурлар һәққидә хәлқаралиқ тәтқиқат муһакимә йиғинлири ечилди.

Хитайниң чаған мәзгилидә 2016-йили 8-феврал күни австралийәлик 2 уйғур тиятирханиға кирип, ай юлтузлуқ шәрқий түркистан көк байриқини асқан һәм шоар товлап, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бастуруш сияситигә наразилиқ билдүргән.

Байрақ вә наразилиқ авазидин чөчүгән хитай тамашибинлар тиятирханидин қачқан. Фестивал йеримида тохташқа мәҗбур болған.

25-Апрел күни америкидики демократийини илгири сүрүш фондиниң иқтисадий ярдими билән германийәниң берлин шәһиридә уйғур мусапирлар мәсилиси бойичә хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғини чақирилди. Йиғинда алди билән дуня уйғур қурултийиниң рәиси рабийә қадир ханим сөз қилип, уйғурларниң муһаҗирәт тарихи һәққидә тәпсилий мәлумат бәрди. Йиғинда йәнә вакаләтсиз милләтләр вә хәтәр астидики хәлқләр тәшкилатлириниң мәсуллириму сөз қилип уйғурлар вәзийитиниң илгирики йилларға қариғанда техиму начарлашқанлиқи, шундақла чәтәлгә қечип чиқиватқан уйғур мусапирларниң мүшкүлатлирини һәл қилиш чарилири һәққидә тохталди.

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң мудири долқун әйса әпәнди қурултайниң 2016-йиллиқ паалийәтлири һәққидә тохтилип, “шәрқий түркистанда инсанларниң күндилик нормал яшаш һоқуқи тәһдит астида қалған” лиқиға аит пакитларни топлап доклат шәклидә елан қилиш арқилиқ хитай һөкүмитиниң “террорлуққа қарши күрәш” ни баһанә қилип,уйғурларниң әң әқәллий яшаш һоқуқлириға дәхли-тәруз қиливатқанлиқи һәққидики әһвалларни дуняға аңлитишниң қурултайниң муһим хизмәтлири икәнликини билдүрди.

Америка уйғур кишилик һоқуқ программиси 2016-йили 3-май күни “әркин вә очуқ-ашкара болған ахбаратчилиқ шәрқий түркистандики уйғурларниң кишилик һоқуқ әһвалини яхшилаштики зөрүр амил” дәп мавзу қоюлған доклат елан қилип, хитайниң ахбаратни қаттиқ қамал қилиши түпәйли уйғур елида йүз бәргән вәқәләрниң ташқи дуняға аңлитилмайватқанлиқини илгири сүрди. Мәзкур доклатта 2015-йили хитайда қолға елинған 49 журналист ичидә 14 нәпириниң уйғур икәнлики һәмдә патигүл ғулам делоси қатарлиқ вәқәләр алаһидә тилға елинған.

Улар 20-июл күни йәнә уйғур елидики екологийәлик муһит кризиси һәққидә мәхсус доклат елан қилди. “земин болмай туруп, һаятлиқ болмайду-хитай һөкүмитиниң уйғур елидики екологийилик муһитни қоғдаш һәрикитини бастуруши” дәп мавзу қоюлған доклатта пакитлар көрситилип, даириләрниң юқири бесимлиқ сиясәтлириниң әмәлийәттә уйғур елидики екологийилик муһитниң булғинишини еғирлаштуруватқан әң асаслиқ амил икәнлики йәкүнләп чиқилған.

2016-Йили 30-июлдин башлап японийәдә “уйғурлар авази” намлиқ тор телевизийәсиниң тунҗи программиси берилишкә башлиған.Игилинишичә, японийә уйғур җәмийити японийәдики даңлиқ телевизийә қанили “сакура” билән һәмкарлишип, “уйғурлар авази” намлиқ тор телевизийәсини тарқатқан. японийә уйғур җәмийитиниң рәиси илһам мәһмут, мәзкур тор телевизийәсидә уйғурларниң сиясий, иҗтимаий әһвали билән тарих, мәдәнийитигә даир мәзмунларниң көрситилидиғанлиқини билдүрди.

2016-Йили 10-айниң 8-9-күнлири уйғур академийәси истанбулда уйғур тарихи тәтқиқати бойичә хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғини өткүзди. Мәзкур илмий муһакимә йиғини баш штаби истанбулдики уйғур академийәсиниң 8-нөвәтлик уйғур мутәхәссисләр учришишиниң асаслиқ күнтәртипидин орун алди. Бу қетимлиқ уйғур тарихи илмий муһакимә йиғинида дуняниң һәрқайси әллиридин тәклип қилинған 25 нәпәр тәтқиқатчи уйғур қәдимки, йеқинқи вә бүгүнки заман тарихи бойичә тәйярланған юқири сәвийәлик мақалилирини оқуп өтти.

10-Айниң 23-күнидин 26-күнигичә русийә пайтәхти москвада хәлқаралиқ уйғур тәтқиқати илмий муһакимә йиғини өткүзүлгән. Мәзкур йиғинда америка, русийә, германийә, һиндистан вә түркийә қатарлиқ дөләтләрдин кәлгән 53 нәпәр тәтқиқатчи өзлириниң уйғуршунаслиқ бойичә тәйярлиған илмий мақалилирини оқуп өткән.

16-Өктәбир күни японийә пайтәхти токйода шәрқий түркистан сүргүн һөкүмитиниң пиланлиши билән “хитайдики атом тәһдити” намлиқ муһакимә йиғини өткүзүлгән. Йиғинда шәрқий түркистан сүргүн һөкүмитиниң президенти әхмәтҗан осман хитайниң 1964-йили 16-өктәбир күни тарим ойманлиқида тунҗи атом бомбисини партлатқан күнини “шәрқий түркистан хәлқиниң мусибәт күнлиридин бири” дәп билиш қатарлиқ үч түрлүк қарарни елан қилған. Йиғинда йәнә әнвәр тохти, миҗит һүсәйиноф қатарлиқ мутәхәссисләр мәхсус темилар бойичә доклат бәргән.

2016-Йили 10-айниң ахири шиветсийә дөләтлик музика архипханиси 2006-йили 10-айниң 29-күни 47 йешида вапат болған уйғур сәнәткар күрәш көсәнниң шәхси йиғмилириниң рәтлинип сифирлиқ архип амбириға айландурулуп зиярәтчиләргә ечиветилгәнликини елан қилди.

2016-Йили 12-декабир күни германийәдә “илһам тохти вә уйғурларниң кишилик һоқуқи” намлиқ хәлқара йиғин өткүзүлди. Германийә баварийә парламентиниң саһибханилиқида өткүзүлгән бу қетимқи йиғинға дуняниң һәрқайси әллиридин кәлгән 80 гә йеқин сиясийон, парламент әзаси, кишилик һоқуқ мутәхәссиси вә мюнхендики уйғур җамаити қатнашти. Йиғинда илһам тохтиниң сахароф әркинлик мукапатиға көрситиш вә униңға әркинлик тәләп қилиш һәққидә муһим қарарлар елинди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.