Uyghur hajilar duch kelgen qiyinchiliqlar

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2017-09-11
Share
2017-Hej.png Bu yil mekkide hej qiliwatqan Uyghur hajilardin bir korunush.
RFA/Arslan

Uyghur diyarida musulmanlarning hej ibaditini ada qilishi üchün se'udi erebistan'gha bérishi nahayitimu qiyin'gha toxtaydighan bir ish bolup, omumiy jehettin bir ijtima'iy mesilige aylandi. Xitay da'iriliri bir tereptin Uyghurlarning hejge bérish shertlirini éghirlashturup 60 yashtin yuqiri bolushi kéreklikini shert qilghan bolsimu, emma 60 yashqa kirgenlerningmu iltimasini ret qilip pasport béjirip bermigen.

Qirim xewer agéntliqi tor gézitining bu heqte tarqatqan xewiride mundaq déyilgen: "Sherqiy türkistanda hej ibaditini ada qilish üchün se'udi erebistan'gha bérish omumiy jehettin bir ijtima'iy mesilige aylandi. Xitay da'iriliri, Uyghurlardin hejge barmaqchi bolghanlarning 60 yashtin yuqiri bolushini shert qilghan. Halbuki, bu yil 60 yashqa kirgenlergimu pasport béjirip bermigen. Yene bir tereptin Uyghurlarning pasportlirini yighiwalghan we yéngidin pasport iltimas qilghanlargha béjirip bermigen. Xitay da'iriliri bu shekilde hej ibaditini ada qilishni telep qilghan Uyghur musulmanlargha éghir shertlerni qoyup qiyinchiliq tughdurmaqta iken." 

Xewerde yene mundaq déyilgen: "Ötken yildin buyan sherqiy türkistandin chet'ellerge chiqmaqchi bolghan bir milyon'gha yéqin kishige ruxset qilmighan. Chet'ellerde oquwatqan Uyghur oqughuchilarni qaytip kélishke buyruq qilghan. Qaytip barmighanlarning a'ililiri tehditke uchrighanliqi bildürüldi. Yene bir tereptin, Uyghur diyarida ötken yili bashlan'ghan pasportlarni yighiwélish dolquni hazirmu dawam qiliwatidu." 

Qirim xewer agéntliqining tor sehipiside tarqalghan xewerde yene, se'udi erebistandin dunyaning her qaysi jayliridiki döletlerge hej qilish üchün melum san belgilep bergen bolup, xitay tewesidiki musulmanlar üchün bu yil 12 ming kishige ruxset qilin'ghan, biraq bu sanni xitay da'iriliri toluq ijra qilmighan we hetta hej qilghuchilarning arisigha özlirining nurghun bixeterlik xadimlirini mexsus orunlashturghanliqi bildürüldi. Bu san tunggan musulmanlarnimu öz ichige alidiken. Bu yil hej qilghuchilarning sani 1500 kishi etrapida dep texmin qilinmaqta. Bularning köpinchisi tungganlarni teshkil qilidiken." 

"Junggo islam jem'iyiti" tor bétining xewiride bildürüshiche, yünnenlik 284 neper haji mexsus ayropilan bilen 8-ayning 30-küni se'udi erebistanning medine shehirige yétip kélip hej pa'aliyitini bashlighan. Xewerde, junggo islam jem'iyitining mu'awin re'isi adil abdukérim, bu yil xitaydin 12 mingdin artuq kishining hej pa'aliyitige qatnishidighanliqini we hajilargha mulazimet qilish üchün 60 tin artuq xizmetchi xadim ajritilghanliqini bildürgen. 

Uyghurlar hej qilish yolida her xil qiyinchiliqlargha duch kelmektiken. Her xil qiyinchiliq we xyim-xeterlerge tewekkül qilip ruxsetsiz yolgha chiqqan hajilarning beziliri poyiz arqiliq moskwagha bérip, moskwadin istanbulgha kélidiken we se'udi erebistan elchixanisidin wiza bérishini iltimas qilidiken. Beziliri bolsa égiz taghlarni éship tashqorghan arqiliq pakistan'gha bérip u yerdin mekke-medinige bérishqa tirishmaqta iken. 

Ruxsetsiz hej qilghan Uyghurlarning köpinchisi hej qilghandin kéyin jazagha uchrashtin endishe qilip yurtlirigha qaytalmay se'udi erebistan we türkiyede turup qalmaqta iken. 

Ijtima'iy uchur wasitisi feysbokta qisaskar yigit isimlik bir Uyghur, mekkide hej qiliwatqan Uyghurlar toghrisida toxtilip, xitay da'irilirining tunggan ayal hajilargha etles könglek kiyimlerni keydürüp Uyghurgha oxshitip keltürgenlikini bildürdi we xitay da'irilirini köz boyamchiliq bilen tenqid qildi. Qisaskar yigit dégen Uyghur bir tunggan ayalning etles könglek kiygen süritini tarqitip buninggha ispat qilip körsetti. Bezi inkaschilar bu heqte pikir bayan qilip xitay da'iriliri ömek qilip keltürgen tunggan we Uyghurlargha 2012-yilidin buyan etkes könglek keydürüp keltürüwatqanliqini yazghan. 

Ijtima'iy taratqularda yene ikki parche süretlik xewer tarqitilghan bolup, buning biri Uyghur er-ayal hajilar mekkige kelgende qizghin kütüwélinip üstige etir chéchip hediye bériwatqan körünüshi iken. Yene biride bir guruppa Uyghur er-ayal hajilar erepat küni axirlashqandin kéyin chong bir künni ghelibilik axirlashturghanliqigha xushal bolup bir-birining hej ibaditini ada qilghanliqini tebrikliship quchaqliship körüshüwatqan we yighlishiwatqan körünüshler iken. 

30-Awghust küni "Bügünki pakistan" (Pakistan Today) torida, kanadadiki Uyghur ziyaliysi ruqiye turdushning "Xitayning bérlin témi" namliq maqalisi élan qilindi. Maqalining béshida Uyghur hajilarning qatmu-qat tosaqlardin ötüp, ming teslikte hejge kelgenlikige qarimastin, hej ibaditi jeryanidimu xitayning bésim we teqibliridin qutulalmaywatqanliqi bayan qilin'ghan.

Biz Uyghur hajilar toghrisida melumat élish üchün se'udi erebistanning mekke shehiride yashawatqan Uyghur tetqiqatchi sirajiddin ezizi we abdulhemit ependiler bilen söhbet élip barduq. 

Sirajiddin ezizi ependining bildürüshiche, bu yil hajilarning sani ötken yildikige qarighanda xili perqliq halda töwenlep ketken. Adette xotendin her yili 400-500 neper haji kélidiken emma bu yil aran 179 kishi kelgen. Xitay da'iriliri mekkige kelgen Uyghur hajilarghimu éghir shertlerni qoyup, mekkidiki Uyghurlar bilen körüshüshni chekligen. Uyghur hajilarning ixtiyari sirtqa chiqishqa ruxset yoq iken. Uyghur ashxanilardin tamaq yiyishigimu ruxset qilmighan. Ejeblinerliki shuki, tungganlar xalighan yerge bérip, xalighan yerde tamaq yiyeleydiken we erkin-azade yüreleydiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet