“магнетский қануни” уйғурларни қоғдашниң үнүмлүк қорали, дәп көрситилди

Мухбиримиз әркин
2017.11.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
christopher-chris-smith.jpg Америка дөләт мәҗлисиниң гуваһлиқ йиғинида, америка авам палата әзаси кристофир симит хитайниң пиланлиқ туғут сияситини бикар қилиш һәққидә сөзлимәктә. 2016-Йили 3-феврал.
chrissmith.house.gov

Америка дөләт мәҗлисиниң кеңәш палата әзаси майкел рубио билән авам палата әзаси кристофир симис америка дөләт ишлири министири теллирсонға хәт йезип, америка һөкүмитиниң “магнетскй йәр шари кишилик һоқуқ қануни” вә “франк волф диний әркинлик қануни” ни қаттиқ иҗра қилишини, кишилик һоқуққа хилаплиқ қилған хитай әмәлдарлириниң америкиға киришигә, америка пул-муамилә системисидин пайдиллинишиға йол қоймаслиқни тәләп қилған.

29‏-‏Ноябир йолланған мәзкур хәттә кишилик һоқуқ адвокатлири, аз санлиқ милләтләр, диний затлар вә нобел тинчлиқ мукапати саһиби лю шавбо вә униң аялиниң тутқун қилинишида җавабкарлиқи бар хитай әмәлдарлирини тәкшүрүп чиқиши тәләп қилинған. Мәктупта “бу қилмишни садир қилған әмәлдарларға уларниң әмди өзини йошуруп қалалмайдиғанлиқи тоғрулуқ ениқ сигнал бериш керәк,” дейилгән.

Америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитетиниң қош рәисликини үстигә алған майкел рубио вә кристофир симисниң мәзкур хети трамп мһөкөмитиниң “магнитсикй қануни” ға асасән кишилик һоқуққа хилаплиқ қилған чәтәл әмәлдарлириниң тизимликини елан қилиш вақтиға аз қалғанда елан қилинди. 2016‏-Йили 12‏-айда чиқирилған бу қанунда һөкүмәтниң һәр йили декабирниң оттурилирида тизимлик елан қилип, дөләт мәҗлисигә бу җәһәттики иҗралири һәққидә доклат бериши тәләп қилиниду.

Кристофир симис вә майкел рубио хетидә кишилик һоқуққа хилаплиқ қилған бир қисим хитай әмәлдарлириниң тизимликини йоллап, өзлириниң йәнә уйғур аптоном районидики бәзи сиясий шәхсләрни өз ичигә алған йәнә бир қисим тизимлик билән тәминләйдиғанлиқини билдүргән. Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң билдүрүшичә, әгәр америка бәзи хитай әмәлдарини тизимликкә киргүзсә, буниң наһайити зор тәсири болидикән.

Америка әркинлик сарийиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси сара кук ханим мундақ дәйду: “әгәр америка һәқиқәтән дөләт ишлири министирлиқи йоллиған бәзи хитай әмәлдарлириниң исмини тизимликикә киргүзүп, уларниң инсан һәқлири дәпсәндичиликини җавабкарлиққа тартса, һәтта униңға бир бир хитай әмәлдари киргүзүлгән тәқдирдиму, бу интайин муһим вә тәсири наһайити зор иш болиду. Чүнки, хитайда тән җазасини ши җинпиңниң өзи қилмайду. Уни бихәтәрлик аппаратлириниң күндилик паалийитини башқуруватқан кишиләр, түрмини қоғдаватқанлар, гундипайлар елип бариду. Биз хитайниң системиси чериләшкәнлики, кишиләрниң пәрқлиқ мәқсәт-муддиаларда һәрикәт қилидиғанлиқини билимиз. Әмәлдарларниң қилмишини җазалимаслиқ хитайдәк дөләтләрдә кишилик һоқуқниң дәпсәндә қилинишида рол ойнаватқан муһим амил.”

“магнетскй қануни” 2012‏-йили русийәлик кишилик һоқуқ паалийәтчиси сергей магнетскйниң намида русийәгә қарита чиқирилған. Лекин 2016‏-йили бу қанунниң даириси кеңәйтилип, пүтүн дөләтләргә қаритилған. Америкадики адвокат, д у қ ниң баш мәслиһәтчиси нури түркәл әпәндиниң қәйт қилишичә, бу қанун америка прездентиға берилгән наһайити зор имтияз икән.

Нури түркәл мундақ деди: “бу қанунда тәпсилий дейилгән бирқанчә мәзмунлар бар. Мәсилән, бу қанун америка президентини чәтәл граждани болған вә шу йәрдики өзиниң һоқуқи вә хизмәт имтиязидин пайдилинип бигунаһ пуқраларниң өлүшигә, тән җазасиға учришиға вә уларниң хәлқара қанунларда етирап қилинған инсани һәқ-һоқуқлириға дәхли тәрз вә таҗавуз қилғанларни чәкләш, мал-мүлкини мусадирә қилиш һоқуқи берилгән, дегән гәп бар. Бу америка президенти үчүн наһайити чоң имтияз. Америка президенти бу қанунни ташқи ишлар министирлиқи вә малийә министирлиқи билән бирликитә иҗра қиливатиду.”

Мәзкур қанун башқа дөләтләрдики һәрдәриҗилик әмәлдарларни нишан қилиду. Нури түркәл әпәндиниң қәйт қилишичә, бу қанун хитай һөкүмитиниму қаттиқ биарам қилмақта икән. У мундақ дәйду: “хитай һөкүмитиму буниңдин наһайити биарам. Чүнки, хитайда бу қанун тәсир көрситидиған адәмлири наһайити көп. Мәсилән, 500 миң доллардин җиқ мәбләғ селип америкада мал-мүлүк сетивалған, йешил карт елишқа йол маңған, балилирини оқутуватқан, һәтта америкиға кийим-кечәк сетивелишқа келидиған хитайниң нурғун әмәлдарлири вә уларға бағлинишлиқ тиҗарәтчиләр бар. Әгәр бу қанун иҗра болуп қалса шуларға тәсир көрситидиған болғачқа хитай һөкүмитиму бу қанундин наһайити биарам.”

Америка әркинлик сарийидики сара кукниң илгири сүрүшичә, әгәр трамп һөкүмити кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқан хитай әмәлдарлирини тизимликкә киргүзсә, бу уларға күчлүк бесим пәйда қилип, уларни башқиларни ойлишип иш қилишқа мәҗбурлайдикән.

У мундақ дәйду: “американиң һәқиқәтән хитай әмәлдарлирини йәр шари магнетскй тизимликигә киргүзүшиниң әһмийити наһайити зор болиду. Чүнки, хитай рәиси ши җинпиң вә башқа юқири дәриҗилик әмәлдарлар қандақ сиясәт йүргүзсә йүргүзсун, бу қанун дөләт аппаратлиридики оттура вә төвән дәриҗилик әмәлдарларни мәһбуслар, диний гуруһлар, аз санлиқ милләтләргә муамилә қилишта пайда-зиянни ойлишоп иш қилишқа мәҗбурлайду. Бу интайин муһим амил. Биз тор бәтлириниң истатистикилиридин, йеңи таңлиқлар телевизийә қанили, әркин асия радийоси, америка авази қатарлиқ ахббарат васитилиридин хитай дөләт аппаратлиридики хадимларниң бу ахбарат васитилирини аңлайдиғанлиқини билимиз. Әгәр бәзи хитай һөкүмәт әмәлдарлири тизимликкә киргүзүлсә, буниңдин уларниң хәвири болиду. Бу уларға бесим пәйда қилиш ролини ойнайду.”

Авам палата әзаси критофир симис вә кеңәш палат әзаси майкел рубио, теллирсонға йоллиған хетидә йәнә “магнетскй йәр шари кишилик һоқуқ қануни” билән “франк волф хәлқара диний әркинлик қануни” америка дөләт иишлири министирлиқиниң кишилик һоқуқ, диний әркинликкә хилаплиқ қилған шәхсләргә ембарго қоюп, уларни җазалиши үчүн үнүмлүк қорал билән тәминлигәнлики, униң “һәр икки қанунни вақтида, үнүмлүк иҗра қилишиниң бәк муһим” икәнликини тәкитлигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.